Lektury — streszczenie, motywy, cytaty
41 lektur obowiązkowych CKE. Karta lektury, kluczowe motywy z kontekstem, cytaty i pytania jawne.
Antygona
W Tebach wybucha krwawy konflikt o władzę pomiędzy braćmi Eteoklesem i Polinejkesem, w wyniku którego obaj giną, a nowy władca Kreon zakazuje grzebania Polinejkesa pod karą śmierci. Tytułowa Antygona, siostra zmarłego, decyduje się złamać ten zakaz, kierując się prawem boskim, i zostaje przyłapana na dokonywaniu symbolicznego pochówku. Wściekły Kreon skazuje bratanicę na zamurowanie żywcem w grobowcu, co wywołuje falę dramatycznych protestów ze strony jego syna Hajmona oraz przepowiednie nieszczęścia od wróżbity Tejrezjasa. Ostatecznie król w ostatniej chwili zmienia zdanie i idzie uwolnić dziewczynę, jednak jest już za późno, ponieważ Antygona zdążyła się powiesić. Zrozpaczony samobójstwem narzeczonej Hajmon oraz krwawej śmierci swojej matki Eurydyki, władca Teb zostaje całkowicie sam i pogrążony w wiecznej rozpaczy.
- Gatunek: Tragedia antyczna (zasada trójjedności: czasu – akcja trwa jedną dobę, miejsca – przed pałacem królewskim w Tebach, akcji – jeden główny wątek konfliktu…
Bajki
Zbiór Ignacego Krasickiego przedstawia krótkie utwory o zwierzętach i ludziach, które ukazują uniwersalne cechy ludzkie. W bajce pod tytułem Kruk i lis przebiegły lis pochlebstwami wymusza na kruku upuszczenie trzymanego w dziobie sera, który natychmiast zjada. Z kolei w utworze Szczur i kot pyszałkowaty szczur siedzi na ołtarzu i uważa, że to kadzidła palone są na jego cześć, dopóki nie pojawia się kot i go nie zjada. W innej znanej miniaturze dąb śmieje się z trzciny, że jest słaba, ale podczas gdy potężna nawałnica wykorzenia drzewo, giętka trzcina po prostu się ugina i przetrwa burzę. Wszystkie te opowieści kończą się prostą puentą ujawniającą głupotę, naiwność lub pychę bohaterów.
- Gatunek: Bajka (epigramatyczna oraz narracyjna) – krótki utwór wierszowany o charakterze dydaktyczno-satyrycznym, łączący cechy epiki (fabuła, szczątkowy narrator) i…
Cytaty do zapamiętania (2)
Ballady i romanse
Wydany w osiemset dwudziestym drugim roku tom Ballad i romansów Adama Mickiewicza to przełomowy zbiór wierszy polskiego romantyzmu, z których najbardziej znane są Świteź, Lilije oraz Romantyczność. W balladzie Romantyczność młoda dziewczyna Karusia rozmawia ze zmarłym ukochanym Jasieniem, czemu sprzeciwia się racjonalistyczny Starzec, przegrywając jednak w sporze z wiarą prostego ludu. W utworze Lilije wiarołomna żona zabija swojego męża powracającego z wojny, grzebie go w lesie, a po jakimś czasie wychodzi za mąż za jego brata. Podczas pokutnego obrzędu w cerkwi ziemia się rozstaje, a morderczyni i jej nowy mąż giną porażeni sprawiedliwym gromem z jasnego nieba.
Cytaty do zapamiętania (2)
Balladyna
W lesie nad jeziorem Gopło uboga wdowa wychowuje dwie córki, Alinę i Balladynę, o których względy stara się bogaty hrabia Kirkor. Podczas rywalizacji w zbieraniu malin ambitna Balladyna zabija siostrę, aby zdobyć pierwszeństwo i zostać żoną arystokraty. Po ślubie zataja swoją zbrodnię, wypędza matkę z zamku i popada w ciąg kolejnych morderstw, eliminując świadków, by utrzymać władzę. Ostatecznie zasiada na królewskim tronie w Gnieźnie, gdzie jako nowa władczyni wydaje wyroki śmierci na inne postaci dramatu. Podczas sprawowania sądów zostaje porażona boskim piorunem, co stanowi jej sprawiedliwą karę za popełnione zbrodnie.
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek: Tragedia romantyczna (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy: połączenie poetyki szekspirowskiej, motywów antycznych oraz świata baśni i fantastyki ludowej)
Biblia
Księga Rodzaju opisuje stworzenie świata przez Boga oraz dzieje praojców ludzkości, od Adama i Ewy, poprzez potop i historię Abrahama, aż po losy jego potomków w Egipcie. Hiob, sprawiedliwy i bogaty mąż, traci majątek oraz dzieci w wyniku zakładu Boga z szatanem, lecz mimo cierpienia i namów przyjaciół nie odwraca się od Stwórcy, który w finale przywraca mu zdrowie oraz podwaja dawny dobytek. Kohelet rozważa sens ludzkiego życia, uznając ziemskie wysiłki za nietrwałą marność, podczas gdy Apokalipsa św. Jana przedstawia wizję końca świata, ostatecznej walki dobra ze złem oraz zwycięstwa Boga.
- Czas i miejsce akcji: Czas mityczny (stworzenie świata) przechodzący w czas historyczny (dziejów narodu wybranego i czasów apostolskich) oraz eschatologiczny (koniec…
Cytaty do zapamiętania (2)
Chłopi
Akcja powieści toczy się we wsi Lipce i ukazuje życie tamtejszej społeczności chłopskiej na przestrzeni czterech pór roku. Bogaty gospodarz Boryna żeni się z młodą i powabną Jagną, co wywołuje konflikt w rodzinie, zwłaszcza z jego synem Antkiem, z którym kobieta potajemnie romansuje. Spory o ziemię oraz skandaliczny związek Jagny z synem prowadzą do napięć i ostatecznego wykluczenia dziewczyny przez wiejską gromadę. Po śmierci Boryny, który przed odejściem symbolicznie zasiewa pole, Antek przejmuje gospodarstwo i godzi się z matką naturą. Powieść kończy się sceną, w której upokorzona i pobita przez mieszkańców Jagna zostaje wywieziona poza granice wsi.
- Rodzaj literacki: epika
- Gatunek: powieść (epopeja chłopska)
Cytaty do zapamiętania (2)
Dziady cz. II
W ciemnej kaplicy cmentarnej w noc zaduszkową Guślarz przewodniczy obrzędowi dziadów, którego celem jest niesienie pomocy duszom cierpiącym w czyśćcu. Przywołane duchy lekkie, Józio i Ruta, proszą o słodką gorycz w postaci ziaren gorczycy, pouczając zgromadzonych, że kto nie zaznał goryczy, nie dozna słodyczy w niebie. Następnie zjawia się widmo złego pana, dawnego właściciela wioski, który cierpi katusze głodu i pragnienia, a chmary ptactwa rozszarpują jego pokarmy za życia zgotowane ludowi. Kolejnym duchem jest pasterka Zosia, ukarana za obojętność uczuciową i bujanie w obłokach, której widmo musi unosić się nad ziemią. Na koniec pojawia się tajemnicze widmo młodzieńca z raną piersiową, które nie reaguje na żadne zaklęcia Guślarza, milcząco wpatrzone w obecną w kaplicy pasterkę, po czym obrzęd dobiega końca.
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek literacki: Dramat romantyczny
Cytaty do zapamiętania (2)
Dżuma
Akcja powieści Alberta Camusa toczy się w algierskim mieście Oran, w którym niespodziewanie dochodzi do epidemii dżumy dziesiątkującej mieszkańców. Władze wprowadzają kwarantannę, odcinając miasto od świata, a lekarz Bernard Rieux oraz inni bohaterowie, tacy jak Jean Tarrou czy Joseph Grand, podejmują heroiczną walkę z chorobą i organizują oddziały ochotnicze. Mieszkańcy zmagają się z cierpieniem, strachem, rozłąką oraz wszechobecną śmiercią, która dotyka ludzi niezależnie od ich win. Po wielu miesiącach walki zaraza niespodziewanie ustępuje, a bramy miasta zostają otwarte. Rieux pragnie upamiętnić te tragiczne wydarzenia, pamiętając jednak, że śmiertelny wróg ludzi nigdy nie znika na zawsze.
- Rodzaj literacki: epika
- Gatunek: powieść (powieść-parabola, powieść analityczna)
Cytaty do zapamiętania (2)
Ferdydurke
Trzydziestoletni pisarz Józio Kowalski zostaje nagle uwięziony przez profesora Pimko w nowoczesnej szkole, gdzie wszyscy uczniowie są sztucznie infantilizowani i zmuszani do przybrania formy niedojrzałości. Następnie ucieka na stancję do nowoczesnej rodziny Młodziaków, którzy hołdują kultowi wolności i nowoczesności, jednak Józio szybko dostrzega w tym zachowaniu kolejną narzuconą rolę. W poszukiwaniu autentyczności trafia do tradycyjnego dworku w Hurletach u ciotki Hurleckiej, gdzie próbuje zbliżyć się do służącej Zosi i prowokuje pojedynek parobka z młodym panem. Ostatecznie Józio porywa Zosię i ucieka z dworku w chaosie, co kończy się ucieczką przed samym sobą i niemożnością ucieczki od ludzkiej gęby.
Cytaty do zapamiętania (2)
Gloria victis
- Czas akcji: Obejmuje dwie płaszczyzny. Czas teraźniejszy to duszna, cicha noc letnia we współczesnym autorce poleskim borze. Czas przeszły odsyła czytelnika do roku…
- Miejsce akcji: Głęboki, milczący bór na Polesiu oraz ukryta w jego gęstwinie mogiła poległych powstańców, porośnięta mchem i trawą.
Cytaty do zapamiętania (2)
Górą „Edek”
Głównym bohaterem opowiadania Marka Nowakowskiego pod tytułem Górą Edek jest młody, cwaniakowaty chłopak z warszawskiej prowincji, który próbuje odnaleźć się w realiach dużego miasta. Edek wykorzystuje swoją bezwzględność, spryt oraz brak skrupułów, aby zdobywać pieniądze i dominować nad rówieśnikami. Kluczowym momentem fabuły jest jego konfrontacja z dawnym kolegą, intelektualistą Jankiem, którego Edek brutalnie poniża, udowadniając swoją domniemaną wyższość opartą na sile i cwaniactwie. Utwór kończy się triumfem Eda, który odchodzi niepokonany w swoim świecie, co symbolizuje zwycięstwo prymitywισμού nad wrażliwością.
- Rodzaj i gatunek literacki: Epika, opowiadanie obyczajowe.
Cytaty do zapamiętania (1)
Iliada
Akcja eposu Homera toczy się pod murami oblężonej Troi podczas dziesiątego roku wojny między Achajami a Trojanami. Konflikt wybucha na tle sporu o brankę między wodzem Greków Agamemnonem a największym greckim wojownikiem Achillesem, który w odwecie wycofuje się z walki. Sytuację tę wykorzystują Trojanie pod dowództwem Hektora, spychając Greków do defensywy i zabijając przyjaciela Achillesa, Patroklesa. Wstrząśnięty tą stratą Achilles powraca na pole bitwy, w pojedynku zabija Hektora, a jego zwłoki bezczeszczy, mszcząc się za przyjaciela. Epos kończy się u stóp Troi, gdzie król Priam wykupuje zwłoki syna, a Grecy i Trojanie odprawiają Hektorowi uroczysty pogrzeb.
- Rodzaj literacki: Epika.
- Gatunek: Epos narodowy (epopeja).
Cytaty do zapamiętania (2)
Inny świat
Gustaw Herling-Grudziński zostaje aresztowany przez NKWD i jako polski więzień trafia do radzieckiego obozu pracy w Jercewie niedaleko Archangielska. Główny bohater doświadcza tam nieludzkiego głodu, mrozów, wycieńczającej pracy przy wyrębie lasu oraz wszechobecnego terroru i demoralizacji więźniów. Kluczowym momentem pobytu w łagrze jest jego solidarny udział w głodówce protestacyjnej, która wymusza na władzach obozowych zmianę przydziałów pracy. Po ogłoszeniu amnestii dla Polaków Gustaw bierze udział w dramatycznej ucieczce z obozu, po czym dociera do Armii Andersa i odzyskuje wolność. Ostatecznie osiedla się we Włoszech, gdzie spisuje swoje tragiczne wspomnienia o sowieckim systemie totalitarnym.
- Rodzaj literacki: literatura faktu / publicystyka literacka / reportaż historyczny
- Gatunek: powieść-dokument / wspomnienia / literatura łagrów
Cytaty do zapamiętania (2)
Kazania sejmowe
- Rodzaj literacki: Literatura faktu / publicystyka religijno-polityczna.
- Gatunek literacki: Kazanie (cykl tekstów publicystycznych o charakterze patetycznym i pouczającym).
Cytaty do zapamiętania (2)
Konrad Wallenrod
- Rodzaj literacki: Epika (powiadanie poetyckie)
- Gatunek literacki: Powieść poetycka (synkretyzm rodzajowy: narracja epicka przeplata się z lirycznymi wyznaniami oraz elementami dramatycznymi, takimi jak pieśni i…
Cytaty do zapamiętania (2)
Kordian
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek: Tragedia romantyczna (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy: elementy dramatu szekspirowskiego, fantastyki, mistycyzmu oraz realizmu historycznego)
Cytaty do zapamiętania (2)
Kronika
- Rodzaj literacki: Epika.
- Gatunek literacki: Kronika historyczna połączona z panegirykiem (utworem pochwalnym).
Cytaty do zapamiętania (1)
Lament świętokrzyski
Utwór przedstawia Matkę Boską stojącą pod krzyżem na Golgocie i opłakującą męczeńską śmierć swojego syna, Jezusa Chrystusa. Cierpiąca Maria zwraca się bezpośrednio do ukrzyżowanego syna, wyrażając swoją bezradność oraz ogromny ból z powodu braku możliwości niesienia mu pomocy. W swoich lamentach pragnie podzielić się z nim katuszami lub chociażby ulżyć jego cierpieniom w ostatnich chwilach życia. Matka apeluje również do wszystkich napotkanych ludzi oraz aniołów, aby współczuli jej niewyobrażalnemu nieszczęsciu. W zakończeniu zwraca się do archanioła Gabriela z gorzkim żalem, że jego wcześniejsza radosna nowina o narodzinach syna przyniosła jej teraz tak wielką rozpacz.
- Rodzaj i gatunek literacki: Liryka; lament (planctus), gatunek nawiązujący do motywu Stabat Mater Dolorosa (Matka stojąca pod krzyżem).
Makbet
Szkocki dowódca Makbet spotyka w drodze powrotnej trzy czarownice, które przepowiadają mu zdobycie władzy królewskiej. Za namową żony, Lady Makbet, mroczny bohater morduje prawowitego króla Dunkana w swoim zamku i przejmuje tron w Szkocji. Aby utrzymać władzę, nowy władca popełnia kolejne zbrodnie, eliminując domniemanych rywali i budząc powszechny strach oraz nienawiść poddanych. Okrutna żona popełnia samobójstwo z wyrzutów sumienia, nie mogąc zmyć wyimaginowanych plam krwi z dłoni. W finałowej walce zbuntowane wojska pokonują tyrana, a Makbet ginie z rąk pragnącego zemsty Macduffa.
Cytaty do zapamiętania (2)
Miejsce
Książka Andrzeja Stasiuka pod tytułem Miejsce to zbiór opowiadań skupionych wokół prowincjonalnej rzeczywistości południowo wschodniej Polski. Główny bohater, będący alter ego autora, obserwuje rozpadający się świat popegeerowskich wsi, zapomnianych przez historię miasteczek oraz powoli niszczejącej przyrody. W tekstach pojawiają się postacie lokalnych mieszkańców, pijaczków, dawnych robotników oraz ludzi zepchniętych na margines społeczeństwa przez transformację ustrojową. Narrator przemierza te opuszczone tereny pieszo lub samochodem, rejestrując wszechobecny bezruch, brzydotę i melancholię codziennego bytowania. W finale poszczególne opowiadania układają się w spójny obraz pejzażu, w którym czas zatrzymał się, a ludzkie losy nierozerwalnie zrosły się z surowym i obojętnym otoczeniem.
- Rodzaj literacki: Epika.
- Gatunek literacki: Esej literacki, proza wspomnieniowo-refleksyjna.
Cytaty do zapamiętania (2)
Mitologia
Mitologia Jana Parandowskiego to zbiór starożytnych greckich i rzymskich podań, w którym kluczowe miejsce zajmują dzieje bogów z Olimpu oraz losy śmiertelników. Jednym z najważniejszych mitów jest opowieść o Dedale i Ikarze, którzy uciekają z kreteńskiego labiryntu za pomocą własnoręcznie zrobionych skrzydeł z piór i wosku. Zbyt pewny siebie Ikar wzlatuje za wysoko ku słońcu, przez co topnieje spoiwo jego konstrukcji i chłopiec ginie w wodach morza. Innym kluczowym motywem są tragiczne dzieje Orfeja, który zstępuje do podziemi, aby dzięki czarodziejskiej grze na lirze odzyskać zmarłą żonę Eurydykę. Ostatecznie Orfej traci ukochaną po raz drugi, ponieważ w drodze powrotnej łamie zakaz bogów i spogląda na nią przedwcześnie.
- Rodzaj literacki: Epika (proza artystyczna o charakterze narracyjnym i mitograficznym).
- Gatunek: Mitologia / zbiór mitów (artystyczna synteza dawnych wierzeń greckich i rzymskich).
Moralność pani Dulskiej
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek literacki: Tragifarsa / komedia satyryczna / sztuka mieszczańska
Cytaty do zapamiętania (2)
Nie-Boska komedia
- Rodzaj literacki: dramat
- Gatunek literacki: dramat romantyczny (symbiotyczny, łączący cechy dramatu szekspirowskiego, antycznego, misterium średniowiecznego oraz formy profetycznej)
Cytaty do zapamiętania (2)
Odprawa posłów greckich
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek: Tragedia humanistyczna (utwór nawiązuje do wzorców antycznych, ma budowę stychiczną, obecność chóru, zachowaną zasadę trzech jedności oraz podział na…
Cytaty do zapamiętania (2)
Pamiętniki
Cytaty do zapamiętania (2)
Pan Tadeusz
Akcja poematu Adama Mickiewicza toczy się w Soplicowie na Litwie w latach 1811 i 1812. Młody Tadeusz Soplica wraca do rodzinnego majątku i przez pomyłkę bierze Telimenę za swoją dawno niewidzianą ciotkę. Główną osią fabularną jest trwający od lat spór między rodami Sopliców i Horeszków o zamek, podsycany przez pieniacza Gerwazego. Kluczowym momentem staje się zbrojny zajazd Sopliców na zamek, który zostaje przerwany przez niespodziewany najazd Moskali. W obliczu wspólnego zagrożenia dawni wrogowie jednoczą się w walce, a tajemniczy ksiädz Robak przed śmiercią wyjawia, że jest ukrywającym się Jackiem Soplicą. Utwór kończy się szczęśliwie zaręczynami Tadeusza z Zosią oraz Hrabią z Telimeną, a także wkroczeniem wojsk napoleońskich na Litwę.
- Czas akcji: Akcja właściwa obejmuje pięć dni w sierpniu 1811 roku oraz jeden dzień z roku 1812 (epilog, powrót wojsk Napoleona).
- Miejsce akcji: Litwa, głównie majątek Soplicowo oraz pobliskie mateczniki, zaścianek Dobrzyń, a także miasteczko Kmitowicze.
Cytaty do zapamiętania (2)
Pieśń o Rolandzie
Akcja utworu toczy się w Hiszpanii podczas wojny między chrześcijańską armią króla Karola Wielkiego a Turkami. Niezłomny rycerz Roland dowodzi ariergardą cofających się wojsk frankijskich w wąwozie Roncevaux. W wyniku zdradzieckiego spisku knutego przez Ganelona, siły Rolanda zostają otoczone i brutalnie zmasakrowane przez miażdżącą przewagę liczebną Saracenów. Honorowy rycerz zbyt późno decyduje się na wezwanie posiłków za pomocą słynnego rogu Olifanta, ginąc bohatersko na polu bitwy. W finale król Karol Wielki powraca, mści śmierć swoich żołnierzy w krwawej bitwie, a zdrajca Ganelon zostaje poddany surowej i sprawiedliwej karze śmierci.
- Rodzaj literacki: Epika.
- Gatunek: Epos rycerski (chanson de geste – pieśń o czynach).
Cytaty do zapamiętania (2)
Podróże z Herodotem
Ryszard Kapuściński jako młody dziennikarz wyrusza w swoją pierwszą zagraniczną podróż do Indii, zabierając ze sobą dzieło starożytnego greckiego historyka Herodota pod tytułem Dzieje. Podczas kolejnych licznych wojaży do Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej autor śledzi burzliwe wydarzenia polityczne, rewolucje oraz codzienne życie napotkanych ludzi. Osobiste doświadczenia reportera z miejsc konfliktów zbrojnych nieustannie przeplatają się z lekturą starożytnych tekstów oraz relacjami z greckich wojen perskich. Kapuściński poprzez te zestawienia odkrywa uniwersalne mechanizmy rządzące historią, ludzkimi zachowaniami oraz naturą samego poznawania innego świata. W finale autor dostrzega, że reportaż i historiografia mają ten sam cel, którym jest przekraczanie własnych granic i próba zrozumienia obcej kultury.
- Rodzaj literacki: literatura faktu / reportaż / esej historyczno-literacki
- Gatunek literacki: reportaż literacki, książka podróżnicza, wspomnienia autobiograficzne
Cytaty do zapamiętania (2)
Potop
Akcja powieści toczy się w XVII wieku podczas szwedzkiego najazdu na Rzeczpospolitą zwanego potopem. Młody chorągiew orszański Andrzej Kmicic zakochuje się wzajemnie w Oleńce Billewiczównie, jednak jego hulaszczy tryb życia i związek z zdradzieckim Januszem Radziwiłłem wywołują powszechne potępienie. Chcąc odkupić swoje winy, Kmicic zmienia tożsamość na Babinicz, mężnie broni klasztoru na Jasnej Górze przed Szwedami i ratuje życie królowi Janowi Kazimierzowi. Kulminacyjnym momentem jest zwrot wojenny i ostateczne odparcie najeźdźców przy udziale zjednoczonego narodu. W finale oczyszczony z zarzutów zdrad stanu Kmicic powraca jako bohater i bierze za żonę wiernie czekającą na niego Oleńkę.
- Rodzaj literacki: Epika
- Gatunek literacki: Powieść historyczna (szerokopanoramowa, z wątkiem awanturniczym, batalistycznym i romansowym).
Cytaty do zapamiętania (2)
Profesor Andrews w Warszawie
Brytyjski psychoterapeuta profesor Andrews przyjeżdża do Warszawy na początku grudnia 1981 roku, aby wziąć udział w konferencji naukowej. Zamieszkuje w hotelu Bristol, gdzie zaniepokojony zauważa braki w zaopatrzeniu sklepów oraz wszechobecne poczucie przygnębienia i niepokoju mieszkańców. W nocy z dwunastego na trzynastego grudnia w Polsce zostaje wprowadzony stan wojenny, co odcina bohatera od świata i uniemożliwia mu zaplanowany powrót do domu. Zdezorientowany i przerażony uczony błąka się po zaśnieżonych, patrolich ulicach stolicy, gdzie doświadcza niezwykłej ludzkiej życzliwości ze strony nieznajomych Polaków. Ostatecznie profesor Andrews bezpiecznie wraca do Wielkiej Brytanii, zabierając ze sobą głębokie wspomnienie tamtych dramatycznych wydarzeń.
- Rodzaj literacki: Epika
- Gatunek literacki: Opowiadanie
Cytaty do zapamiętania (2)
Proszę państwa do gazu
Akcja opowiadania Tadeusza Borowskiego toczy się w obozie koncentracyjnym Auschwitz Birkenau, gdzie główny bohater i narrator Tadeusz pracuje jako więzień w obozowej kanale. Jego głównym zadaniem jest rozładowywanie transportów napływających z całej Europy Żydów i kierowanie ich bezpośrednio do komór gazowych. Podczas pracy obok rampy kolejowej Tadeusz jest biernym świadkiem masowej zagłady oraz ludzkiej rozpaczy, widząc kobiety, dzieci i starców prowadzonych na śmierć. Opowiadanie kończy się momentem, w którym narrator po skończonej pracy i uprzątnięciu rampy wraca do obozowej rzeczywistości, zobojętniony na ogrom ludzkiego cierpienia.
Cytaty do zapamiętania (2)
Przedwiośnie
Głównym bohaterem powieści Stefana Żeromskiego pod tytułem Przedwiośnie jest Cezary Baryka, który dorasta w Baku w okresie rewolucji bolszewickiej. Po tragicznej śmierci matki wyrusza w podróż do odzyskaną niedawno niepodległość Polski, o której wcześniej opowiadał mu ojciec Seweryn. Po przybyciu do kraju mieszka w Nawłoci u ziemiańskiego rodu Wielopolskich, gdzie doświadcza uroków życia szlacheckiego i przeżywa pierwsze miłosne uniesienia. Następnie przenosi się do Warszawy, podejmuje studia i pod wpływem komunistów angażuje się w działalność rewolucyjną. W finale utworu bierze udział w robotniczym pochodzie zmierzającym w stronę Belwederu, odłączając się od tłumu i idąc samotnie na czele demonstrujących.
- Czas akcji: 1914–1921 (obejmuje okres I wojny światowej, rewolucji bolszewickiej w Rosji oraz pierwsze lata niepodległej Polski).
- Miejsce akcji: Baku (Cesarstwo Rosyjskie / Azerbejdżan), szlak powrotny do Polski, Warszawa, Nawłoć (majątek ziemski szlachty), Chłodek.
Cytaty do zapamiętania (2)
Rok 1984
Akcja powieści George'a Orwella toczy się w totalitarnym państwie Oceania, rządzonym przez wszechwładną Partię i Wielkiego Brata. Główny bohater, Winston Smith, pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie zajmuje się faulowaniem historycznych dokumentów. Potajemnie zaczyna on odczuwać nienawiść do ustroju i wchodzi w zakazany romans z Julią. Oboje dołączają do tajnej organizacji opozycyjnej, nie wiedząc, że zostali zdrani przez O'Briena, agenta Policji Myśli. Po brutalnym śledztwie i psychicznych torturach w Ministerstwie Miłości Winston zostaje złamany, wyzbywa się wszelkich uczuć i ostatecznie zaczyna szczerze kochać Wielkiego Brata.
Cytaty do zapamiętania (2)
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
W nieznanym miejscu uczony Polikarp błaga Boga o ujrzenie Śmierci, aby dowiedzieć się, jak wygląda i jak potężna jest naprawdę. W odpowiedzi na jego modlitwę przed jego obliczem staje przeraźliwa, gnijąca i obnażona postać z kosą w ręku. Przerażony bohater podejmuje z nią długą debatę, podczas której pyta o jej pochodzenie, cel oraz o to, czy jakikolwiek człowiek może przed nią uciec. Śmierć odpowiada, że jest powszechnym władcą całego świata, przed którym nikt nie może się schronić, ponieważ dotyka każdego człowieka bez wyjątku. Utwór kończy się urwaną wypowiedcią Mistrza Polikarpa, w której próbuje on bezskutecznie przekupić lub ubłagać bezwzględnego gościa.
- Rodzaj literacki: Liryka (lub dramat/dialog, w klasycznej klasyfikacji: dialog dysputacyjny).
- Gatunek literacki: Dialog (rozmowa mędrca ze Śmiercią), utwór o charakterze moralizatorskim i satyrycznym, wpisujący się w tradycję danse macabre (taniec śmierci)…
Cytaty do zapamiętania (2)
Satyry
W satirze Pijaństwo anonimowy bohater budzi się z silnym bólem głowy po hucznej pijatyce i w rozmowie z przyjacielem opowiada o przebiegu wczorajszej biesiady, która zakończyła się kłótnią i utratą przytomności. W utworie Żona modna szlachcic Piotr poślubia modną mieszczankę Kamilę, która od razu wymusza przebudowę odziedziczonego dworku w stylu francuskim i sprowadza kosztowne luksusy. Ich wspólne życie kończy się finansową i życiową katastrofą, gdy spłacający ogromne długi Piotr patrzy, jak w wyniku zaprószenia ognia płonie jego nowa rezydencja. Z kolei w Satyrze do króla monarcha słucha zarzutów o rzekome wady władcy, które w rzeczywistości okazują się przykrymi przytykami do zachowania samych szlacheckich krytyków.
- Rodzaj literacki: liryka (gatunek hybrydowy łączący cechy liryki, epiki i publicystyki)
- Gatunek: satyry (utwór ośmieszający wady ludzkie, obyczaje lub zjawiska społeczne z perspektywy moralizatora)
Cytaty do zapamiętania (2)
Skąpiec
Akcja komedii Moliera toczy się w Paryżu w domu bogatego, lecz chorobliwie skąpego Harpagona, który terroryzuje domowników i planuje korzystne finansowo ożenki dla swoich dzieci. Syn Harpagona, Kleant, potajemnie kocha ubogą Mariannę, podczas gdy jego ojciec również zamierza ją poślubić ze względu na posag, a córkę Elizę chce wydać za bogatego starca Anselma bez wnoszenia wiana. Intryga komplikuje się, gdy sługa Kleanta kradnie zakopaną w ogrodzie szkatułkę ze złotem skąpca, co doprowadza Harpagona do rozpaczy i szaleństwa. W finale okazuje się, że Marianna i zakochany w Elizie Walery są dziećmi zaginionego Anselma, który zgadza się sfinansować oba śluby, a odzyskana szkatułka wraca do rąk szczęśliwego gospodarza.
- Rodzaj literacki: dramat
- Gatunek literacki: komedia (komedia charakterów)
Cytaty do zapamiętania (1)
Tango
Akcja dramatu Sławomira Mrożka rozgrywa się w specyficznym domu artystycznej i zbuntowanej rodziny Stomila i Eleonory. Ich syn Artur próbuje przywrócić w świecie i we własnym domu dawne zasady, porządek oraz tradycyjne normy moralne. W tym celu planuje ustatkować się i namawia swoją kuzynkę Alę do małżeństwa. Młody idealista zostaje jednak zamordowany przez prostackiego Edka, który korzysta z poparcia pogrążonego w chaosie domostwa. Na koniec dramatu Edek przejmuje pełną władzę nad rodziną, a do tańca z zabójcą Artura porywa wuj Eugeniusz przy dźwiękach tanga La Cumparsita.
- Rodzaj literacki: Dramat
- Gatunek literacki: Dramat groteskowy, tragifarsa, dramat polityczno-filozoficzny, antyutopia
Cytaty do zapamiętania (2)
Treny
- Rodzaj literacki: Liryka (cykl poetycki)
- Gatunek: Tren (lament żałobny)
Cytaty do zapamiętania (2)
Zbrodnia i kara
Ubogi i były student Rodion Raskolnikow w Petersburgu popełnia brutalne morderstwo z premedytacją na starej lichwiarce i jej siostrze. Mężczyzna kieruje się skrajną ideologią dzielącą ludzi na jednostki wybitne, którym wszystko wolno, oraz na szarą masę. Po zbrodni popada w głęboką paranoję, gorączkę oraz moralne udręczenie, a śledztwo w jego sprawie prowadzi sprytny sędzia śledczy Porfirij Pietrowicz. Kluczową rolą w przemianie bohatera odgrywa głęboko wierząca prostytutka Sonia Marmieładowa, która namawia go do przyznania się do winy. Ostatecznie Rodion oddaje się w ręce wymiaru sprawiedliwości, zostaje skazany na katorgę na Syberii, gdzie odbywa wyrok, a Sonia wiernie mu towarzyszy, co prowadzi do jego duchowego odrodzenia.
- Czas akcji: Lata 60. XIX wieku (dokładnie lato, akcja trwa ok. 9 miesięcy, z epilogiem po ponad roku).
- Miejsce akcji: Petersburg, Rosja (duszne, brudne ulice, ciasne pokoje-trumny, prowincjonalne zesłanie na Syberii w epilogu).
Cytaty do zapamiętania (2)
Zdążyć przed Panem Bogiem
Książka przedstawia wywiad, jaki Hanna Krall przeprowadziła z Markiem Edelmanem, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim oraz wybitnym kardiochirurgiem. Bohater opowiada dziennikarce o swojej młodości w okupowanej Warszawie, tragicznych realiach getta oraz heroicznej walce Żydowskiej Organizacji Bojowej przeciwko Niemcom w tysiąc dziewięćset czterdziestym trzecim roku. Wspomina także o dramatycznych wyborach moralnych, masowych wywózce ludzi do obozu zagłady w Treblince oraz o ucieczce z płonącego getta. W powojennej rzeczywistości Edelman zostaje lekarzem w Łodzi, gdzie ratuje ludzkie życie i codziennie toczy symboliczną walkę z Panem Bogiem o śmierć swoich pacjentów. Dzieło kończy się refleksją bohatera nad sensem ocalenia oraz specyfiką pamięci o tamtych wydarzeniach.
- Rodzaj literacki: Epika
- Gatunek literacki: Reportaż literacki (powieść oratoryjna / wywiad-rzeka)
Cytaty do zapamiętania (2)
Zemsta
Akcja komedii Aleksandra Fredry toczy się na polskim zamku, którego współwłaścicielami są skłóceni sąsiedzi, Cześnik Raptusiewicz oraz Rejent Milczek. Cześnik planuje poślubić bogatą podstolinę Hannę, co budzi sprzeciw Rejenta, który pragnie tego samego ożenku dla swojego syna Wacława. Młodzi potajemnie darzą się głębokim uczuciem i sprzeciwiają się planom starszych. Kulminacją konfliktu staje się spór o zniszczony mur graniczny, który Cześnik postanawia natychmiast odbudować przy użyciu siły. Ostatecznie podstolina poślubia Wacława, a skłóceni sąsiedzi zmuszeni są do pogodzenia się podczas weselnej uroczystości.
- Gatunek: komedia (utwór dramatyczny wierszem)