Lektury — streszczenie, motywy, cytaty

41 lektur obowiązkowych CKE. Karta lektury, kluczowe motywy z kontekstem, cytaty i pytania jawne.

Wyświetlam: 41 z 41 lektur
SZYBKI MOTYW:
Antygona
Sofokles · Antyk

W Tebach wybucha krwawy konflikt o władzę pomiędzy braćmi Eteoklesem i Polinejkesem, w wyniku którego obaj giną, a nowy władca Kreon zakazuje grzebania Polinejkesa pod karą śmierci. Tytułowa Antygona, siostra zmarłego, decyduje się złamać ten zakaz, kierując się prawem boskim, i zostaje przyłapana na dokonywaniu symbolicznego pochówku. Wściekły Kreon skazuje bratanicę na zamurowanie żywcem w grobowcu, co wywołuje falę dramatycznych protestów ze strony jego syna Hajmona oraz przepowiednie nieszczęścia od wróżbity Tejrezjasa. Ostatecznie król w ostatniej chwili zmienia zdanie i idzie uwolnić dziewczynę, jednak jest już za późno, ponieważ Antygona zdążyła się powiesić. Zrozpaczony samobójstwem narzeczonej Hajmon oraz krwawej śmierci swojej matki Eurydyki, władca Teb zostaje całkowicie sam i pogrążony w wiecznej rozpaczy.

  • Gatunek: Tragedia antyczna (zasada trójjedności: czasu – akcja trwa jedną dobę, miejsca – przed pałacem królewskim w Tebach, akcji – jeden główny wątek konfliktu…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw konfliktu tragicznego (wina tragiczna / hamartia): Istotą dramatu jest zderzenie dwóch racji, z których każda wydaje się słuszna, a wybór jednej prowadzi do nieuchronnej katastrofy. Antygona kieruje się prawem boskim i miłością rodzinną, Kreon – racją stanu i prawem państwowym.…
Motyw wina i kary (hybris): Pycha rządzącego (hybris) prowadzi do odrzucenia rad innych i ślepego trzymania się własnej nieomylności. Przykład: Kreon odrzuca argumenty syna Hajmona oraz przepowiednie wróżbity Tejrezjasza, uznając swój autorytet za…
Motyw władzy i państwa: Dramat stawia fundamentalne pytanie o granice kompetencji władcy i relację jednostki wobec prawa stanowionego. Przykład: Kreon uważa, że bezpieczeństwo państwa wymaga bezwzględnego posłuszeństwa obywateli i surowego karania…
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Czy konflikt w Antygonie Sofoklesa można rozstrzygnąć jednoznacznie na korzyść jednej ze stron?
Bajki
Ignacy Krasicki · Oświecenie

Zbiór Ignacego Krasickiego przedstawia krótkie utwory o zwierzętach i ludziach, które ukazują uniwersalne cechy ludzkie. W bajce pod tytułem Kruk i lis przebiegły lis pochlebstwami wymusza na kruku upuszczenie trzymanego w dziobie sera, który natychmiast zjada. Z kolei w utworze Szczur i kot pyszałkowaty szczur siedzi na ołtarzu i uważa, że to kadzidła palone są na jego cześć, dopóki nie pojawia się kot i go nie zjada. W innej znanej miniaturze dąb śmieje się z trzciny, że jest słaba, ale podczas gdy potężna nawałnica wykorzenia drzewo, giętka trzcina po prostu się ugina i przetrwa burzę. Wszystkie te opowieści kończą się prostą puentą ujawniającą głupotę, naiwność lub pychę bohaterów.

  • Gatunek: Bajka (epigramatyczna oraz narracyjna) – krótki utwór wierszowany o charakterze dydaktyczno-satyrycznym, łączący cechy epiki (fabuła, szczątkowy narrator) i…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw natury ludzkiej i wad narodowych: Krasicki w swoich utworach obnaża przywary polskiego społeczeństwa oświeceniowego: obłudę, pychę, skąpstwo, naiwność oraz brak refleksji. W bajce Dewotka autor ukazuje fałszywość pobożności na przykładzie tytułowej bohaterki,…
Motyw prawa silniejszego (sprawiedliwość społeczna): Siła decyduje o racji, co obnaża brutalną mechanikę relacji społecznych i politycznych. W bajce Jagnię i wilk drapieżnik pożera bezbronnego baranka pod pozorem wydumanych, rzekomych win („Ty jesteś smaczny, a ja jestem głodny” —…
Motyw iluzji i naiwności: Brak krytycznego myślenia prowadzi nieuchronnie do zguby. W Kruku i lisie sprytny drapieżnik zwabia naiwnego ptaka za pomocą pochlebstw, co skłania kruka do wypuszczenia sera z dzioba; morał uczy, że fałszywa pochleba niemal…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Malarze” – „Więcej szacunku zazdrość ludzka budzi, / Gdy gani wady, niż gdy chwali ludzi” (parafraza) – kluczowa scena, w której malarz Czerpak maluje szpetnego starca z jednym okiem, domalowując mu brakujące oko,…”
„„Dewotka” – „W Nabóżnej żonie / Bóg się w sercu tai, / A złość na twarzy / I w gniewie się tai” (parafraza sceny bicia służącej tuż po skończonych litaniach).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Wyjaśnij, na czym polega synkretyzm gatunkowy bajki jako formy literackiej reprezentowanej przez Ignacego Krasickiego.
Ballady i romanse
Adam Mickiewicz · Romantyzm

Wydany w osiemset dwudziestym drugim roku tom Ballad i romansów Adama Mickiewicza to przełomowy zbiór wierszy polskiego romantyzmu, z których najbardziej znane są Świteź, Lilije oraz Romantyczność. W balladzie Romantyczność młoda dziewczyna Karusia rozmawia ze zmarłym ukochanym Jasieniem, czemu sprzeciwia się racjonalistyczny Starzec, przegrywając jednak w sporze z wiarą prostego ludu. W utworze Lilije wiarołomna żona zabija swojego męża powracającego z wojny, grzebie go w lesie, a po jakimś czasie wychodzi za mąż za jego brata. Podczas pokutnego obrzędu w cerkwi ziemia się rozstaje, a morderczyni i jej nowy mąż giną porażeni sprawiedliwym gromem z jasnego nieba.

KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw winy i kary moralnej: Kluczowy dla utworów takich jak Lilije oraz Rybka. Zbrodnia popełniona w ukryciu zawsze zostaje ujawniona, a sprawca nie ucieknie przed sprawiedliwością immanentną świata przedstawionego. W Lilijach żona zabija męża i grzebie go…
Motyw nieszczęśliwej miłości i zdradzonej dziewczęcej…: Widoczny w Świteziance i Rybce. Złamanie przysięgi wierności złożonej ukochanej osobie pociąga za sobą natychmiastową, surową karę biologiczną i metafizyczną (w Świteziance niewierny strzelec zostaje zamieniony w modrzew i cierpi…
Motyw fantastyki ludowej (synkreteza świata realnego i…: W Świtezi i Romantyczności ludowe wierzenia, nimfy, upiory i duchy stają się równoprawnymi elementami rzeczywistości. Granica między żywymi a zmarłymi jest cienka i płynna.
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Miej serce i patrzaj w serce!” – słowa narratora w Romantyczności, stanowiące absolutny manifest polskiego romantyzmu. Oznaczają, że prawdziwe poznanie świata i prawdy o człowieku wymaga empatii, wiary i czucia, a nie…”
„„Kto śryk przekroczy, ten zginie, / Kto miłość złamie, zginie w głębinie” – (parafraza) pouczenie z finału Świtezianki, gdzie wodna nimfa wymierza sprawiedliwość młodemu strzelcowi za złamanie przysięgi miłosnej.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Omów funkcję motywów fantastycznych w balladzie Świtezianka Adama Mickiewicza. (*Wskazówka CKE: W odpowiedzi uwzględnij realia świata przedstawionego – obecność nimf wodnych – oraz motyw moralnej kary za złamanie przysięgi…
Balladyna
Juliusz Słowacki · Romantyzm

W lesie nad jeziorem Gopło uboga wdowa wychowuje dwie córki, Alinę i Balladynę, o których względy stara się bogaty hrabia Kirkor. Podczas rywalizacji w zbieraniu malin ambitna Balladyna zabija siostrę, aby zdobyć pierwszeństwo i zostać żoną arystokraty. Po ślubie zataja swoją zbrodnię, wypędza matkę z zamku i popada w ciąg kolejnych morderstw, eliminując świadków, by utrzymać władzę. Ostatecznie zasiada na królewskim tronie w Gnieźnie, gdzie jako nowa władczyni wydaje wyroki śmierci na inne postaci dramatu. Podczas sprawowania sądów zostaje porażona boskim piorunem, co stanowi jej sprawiedliwą karę za popełnione zbrodnie.

  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek: Tragedia romantyczna (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy: połączenie poetyki szekspirowskiej, motywów antycznych oraz świata baśni i fantastyki ludowej)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw zbrodni i kary: Centralny problem utworu. Balladyna popełnia pierwszą zbrodnię (zabójstwo siostry Aliny w lesie o maliny) z czystej chciwości i ambicji, by zdobyć bogatego księcia Kirkora. Zbrodnia pociąga za sobą kolejne: śmierć Gralona,…
Motyw władzy i ambicji: Żądza władzy niszczy ludzką moralność. Balladyna, pochodząca z ubogiej chaty wdowa, po wejściu na salony i zdobyciu korony wypiera się własnej matki i bezwzględnie eliminuje każdego, kto może zagrozić jej pozycji. Kostryn…
Motyw fantastyki i świata nadprzyrodzonego: Słowacki splata losy ludzi ze światem pogańskich wierzeń i baśni. Królowa Gopła – Goplana, nimfy Skierka i Chochlik oraz posągowy król Wachlarza (Kirkorowski historyczny kontekst) lub postać Gormana ingerują w ludzkie czyny. To…
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Juliusz Słowacki łączy świat realny ze światem fantastycznym w „Balladynie”?
Biblia
Rdz, Hiob, Kohelet, Psalmy, Apokalipsa

Księga Rodzaju opisuje stworzenie świata przez Boga oraz dzieje praojców ludzkości, od Adama i Ewy, poprzez potop i historię Abrahama, aż po losy jego potomków w Egipcie. Hiob, sprawiedliwy i bogaty mąż, traci majątek oraz dzieci w wyniku zakładu Boga z szatanem, lecz mimo cierpienia i namów przyjaciół nie odwraca się od Stwórcy, który w finale przywraca mu zdrowie oraz podwaja dawny dobytek. Kohelet rozważa sens ludzkiego życia, uznając ziemskie wysiłki za nietrwałą marność, podczas gdy Apokalipsa św. Jana przedstawia wizję końca świata, ostatecznej walki dobra ze złem oraz zwycięstwa Boga.

  • Czas i miejsce akcji: Czas mityczny (stworzenie świata) przechodzący w czas historyczny (dziejów narodu wybranego i czasów apostolskich) oraz eschatologiczny (koniec…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw cierpienia i niezawinionej nieszczęśliwości (Księga…: Hiob, człowiek sprawiedliwy i bogobojny, traci w krótkim czasie cały majątek, dzieci oraz zdrowie. Cierpienie nie jest – wbrew tezom jego przyjaciół – karą za grzechy, lecz próbą wiary. Hiob manifestuje swoją niewinność i żąda…
Motyw marności (vanitas) (Księga Koheleta): Słynne powracające zdanie „Marność nad marnościami i wszystko marność” (Vanitas vanitatum et omnia vanitas) wyraża głęboki sceptysizmy wobec ludzkich wysiłków. Bogactwo, mądrość, praca i władza są nietrwałe, przemijają wraz z…
Motyw apokalipsy i końca świata (Apokalipsa św. Jana): Wizja ostatecznego starcia dobra ze złem, symbolizowana przez baranka, siedem pieczęci, trąby i czaje jeźdźców Apokalipsy (zaraza, wojna, głód, śmierć). Utwór przynosi eschatologiczną nadzieję na zniszczenie doczesnego zła i…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Vanitas vanitatum et omnia vanitas” („Marność nad marnościami i wszystko marność”) – Księga Koheleta. Kluczowy cytat definiujący kondycję ludzkiego życia w obliczu jego przemijalności.”
„„Pan dał, Pan wziął; niech imię Pańskie będzie błogosławione” (parafraza) – Księga Hioba. Słypa wypowiedziana przez Hioba po usłyszeniu wiadomości o śmierci swoich dzieci i utracie majątku, symbolizująca całkowite…”
Chłopi
Władysław Stanisław Reymont · Młoda Polska

Akcja powieści toczy się we wsi Lipce i ukazuje życie tamtejszej społeczności chłopskiej na przestrzeni czterech pór roku. Bogaty gospodarz Boryna żeni się z młodą i powabną Jagną, co wywołuje konflikt w rodzinie, zwłaszcza z jego synem Antkiem, z którym kobieta potajemnie romansuje. Spory o ziemię oraz skandaliczny związek Jagny z synem prowadzą do napięć i ostatecznego wykluczenia dziewczyny przez wiejską gromadę. Po śmierci Boryny, który przed odejściem symbolicznie zasiewa pole, Antek przejmuje gospodarstwo i godzi się z matką naturą. Powieść kończy się sceną, w której upokorzona i pobita przez mieszkańców Jagna zostaje wywieziona poza granice wsi.

  • Rodzaj literacki: epika
  • Gatunek: powieść (epopeja chłopska)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw wsi i społeczności chłopskiej: Lipce funkcjonują jako zamknięty, samorządny mikroświat rządzony odwiecznym rytmem przyrody oraz surowym prawem zwyczajowym. Społeczność ta jest silnie zhierarchizowana – o pozycji decyduje stan posiadania (m.in. zamożność…
Motyw pracy i ziemi: Ziemia jest dla lipczan absolutną wartością, źródłem bytu, prestiżu oraz przedmiotem obsesyjnej miłości. Maciej Boryna do końca utożsamia swoje gospodarstwo z sensem życia; jego pożegnanie z ziemią podczas symbolicznego siewu…
Motyw namiętności i konfliktu pokoleń: Relacja Antka i Jagny to destrukcyjna, zmysłowa namiętność, która burzy porządek społeczny i moralny wsi. Konflikt ten nakłada się na otwartą walkę ojca (Macieja) z synem (Antkiem) o majątek oraz tę samą kobietę, co prowadzi do…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Ziemia to matka i żywicielka...” (parafraza) – słowa te oddają fundamentalny stosunek chłopa do gruntu, który stanowi centralny punkt odniesienia w moralności i egzystencji bohaterów Lipiec.”
„„Bóg zapłać...” – słowa wypowiadane przez umierającego Macieja Borynę, który w transu siewu symbolicznie żegna się z ziemią, co stanowi kulminacyjny moment jego tragicznego życia.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (Przykładowe): Jak w „Chłopach” Władysława Reymonta ukazany jest konflikt pokoleń? – Odpowiedź musi opierać się na relacji Macieja i Antka Borynów (spór o ziemię, gospodarstwo oraz tę samą kobietę – Jagnę), z uwzględnieniem…
Dziady cz. II
Adam Mickiewicz

W ciemnej kaplicy cmentarnej w noc zaduszkową Guślarz przewodniczy obrzędowi dziadów, którego celem jest niesienie pomocy duszom cierpiącym w czyśćcu. Przywołane duchy lekkie, Józio i Ruta, proszą o słodką gorycz w postaci ziaren gorczycy, pouczając zgromadzonych, że kto nie zaznał goryczy, nie dozna słodyczy w niebie. Następnie zjawia się widmo złego pana, dawnego właściciela wioski, który cierpi katusze głodu i pragnienia, a chmary ptactwa rozszarpują jego pokarmy za życia zgotowane ludowi. Kolejnym duchem jest pasterka Zosia, ukarana za obojętność uczuciową i bujanie w obłokach, której widmo musi unosić się nad ziemią. Na koniec pojawia się tajemnicze widmo młodzieńca z raną piersiową, które nie reaguje na żadne zaklęcia Guślarza, milcząco wpatrzone w obecną w kaplicy pasterkę, po czym obrzęd dobiega końca.

  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek literacki: Dramat romantyczny
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw winy i kary (sprawiedliwości immanentnej): Każdy pojawiający się w kaplicy duch ponosi karę adekwatną do popełnionych za życia grzechów (zasada contra contraria – leczenia przeciwnym). Widma udowadniają, że moralny porządek wszechświata nie pozwala na bezkarność:…
Motyw ludowości i synkretyzmu poznawczego: Utwór łączy chrześcijańską eschatologię z pogańskim rytuałem przodków. Ludowa mądrość Gustawa-Konrada i Guślarza głosi zasadę: „Kto nie był nigdy człowiekiem, / Temu człowiek nie pomoże”, co oznacza prymat doświadczenia…
Motyw miłości romantycznej: Reprezentowany przez Widmo Złego Pana oraz tragizm Zosi (i pośrednio ducha dziewczęcia), dla której miłość była lekką zabawką. Miłość w ujęciu Mickiewicza wiąże się z cierpieniem i nie może być obojętna wobec ludzkiego losu.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena I – wywołanie duchów lekkich (Józio i Róża): Duchy dzieci proszą o ziarnka gorczycy, wypowiadając kluczowe pouczenie o istocie ludzkiego losu: „Bo słodkiego nic nie zasmakował, / Kto nie zaznał gorzkiego na…”
„Scena II – wywołanie ducha ciężkiego (Zły Pan): Widmo właściciela majątku cierpi katusze głodu i pragnienia, a jego stado ptaków drapieżnych wyjada mu pokarm. Pan wypowiada przerażającą prawdę o braku litości: „Kto nie…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: W jaki sposób Adam Mickiewicz w „Dziadach” cz. II realizuje ideę romantycznego synkretyzmu i ludowości? (W odpowiedzi wskaż połączenie chrześcijaństwa z pogańskimi obrzędami dziadów oraz specyfikę bohaterów reprezentujących…
Dżuma
Albert Camus · XX wiek

Akcja powieści Alberta Camusa toczy się w algierskim mieście Oran, w którym niespodziewanie dochodzi do epidemii dżumy dziesiątkującej mieszkańców. Władze wprowadzają kwarantannę, odcinając miasto od świata, a lekarz Bernard Rieux oraz inni bohaterowie, tacy jak Jean Tarrou czy Joseph Grand, podejmują heroiczną walkę z chorobą i organizują oddziały ochotnicze. Mieszkańcy zmagają się z cierpieniem, strachem, rozłąką oraz wszechobecną śmiercią, która dotyka ludzi niezależnie od ich win. Po wielu miesiącach walki zaraza niespodziewanie ustępuje, a bramy miasta zostają otwarte. Rieux pragnie upamiętnić te tragiczne wydarzenia, pamiętając jednak, że śmiertelny wróg ludzi nigdy nie znika na zawsze.

  • Rodzaj literacki: epika
  • Gatunek: powieść (powieść-parabola, powieść analityczna)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw dżumy / zarazy (sytuacji granicznej): Zaraza w Oranie obnaża prawdę o ludzkiej naturze. W sytuacji zagrożenia życia bohaterowie muszą dokonać wyboru moralnego. Dla dr. Bernarda Rieux dżuma to wróg, z którym należy podjąć walkę, ponieważ człowiek został powołany do…
Motyw absurdu istnienia: Świat jest pozbawiony wyższego, racjonalnego sensu. Śmierć niewinnego dziecka (filia Othona) burzy optymistyczny porządek świata i stawia bohaterów w obliczu metafizycznej pustki.
Motyw buntu: Bunt przeciwko złu i cierpieniu nie wymaga sankcji religijnych czy ideologicznych. Rieux i Tarrou buntują się solidarnie. Tarrou tworzy koncepcję „świętości bez Boga” – walki o człowieka bez odwoływania się do transcendencji.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Formuła walki: „[...] jedynym sposobem obrony przed dżumą jest uczciwość” (parafraza słów Rieux o tym, że uczciwość polega na robieniu swojego rzemiosła).”
„Definicja dżumy i absurdu: „Każdy nosi ją w sobie, nikt bowiem, o tak, nikt na świecie nie jest od niej wolny” (Słowa Tarrou – dżuma jako zło tkwiące w każdym człowieku, zdolność do nienawiści i przemocy).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: *Człowiek w sytuacji granicznej. Omów zagadnienie na podstawie „Dżumy” Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij wybrane konteksty.*
Ferdydurke
Witold Gombrowicz · / Czas powstania: Dwudziestolecie…

Trzydziestoletni pisarz Józio Kowalski zostaje nagle uwięziony przez profesora Pimko w nowoczesnej szkole, gdzie wszyscy uczniowie są sztucznie infantilizowani i zmuszani do przybrania formy niedojrzałości. Następnie ucieka na stancję do nowoczesnej rodziny Młodziaków, którzy hołdują kultowi wolności i nowoczesności, jednak Józio szybko dostrzega w tym zachowaniu kolejną narzuconą rolę. W poszukiwaniu autentyczności trafia do tradycyjnego dworku w Hurletach u ciotki Hurleckiej, gdzie próbuje zbliżyć się do służącej Zosi i prowokuje pojedynek parobka z młodym panem. Ostatecznie Józio porywa Zosię i ucieka z dworku w chaosie, co kończy się ucieczką przed samym sobą i niemożnością ucieczki od ludzkiej gęby.

KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw formy i gęby: — Gombrowicz udowadnia, że człowiek nie rodzi się z gotową tożsamością, lecz zostaje w nią wtłoczony przez społeczeństwo. Najwyraźniej widać to w szkole Bladaczki, gdzie profesor wtłacza uczniów w rolę „chłopców”, a oni przyjmują…
Motyw niedojrzałości i młodości: — Józio Kowalski, trzydziestoletni pisarz, zostaje nagle cofnięty do lat szkolnych. Młodość w Ferdydurke nie jest symbolem wolności, lecz stanem zawieszenia, braku ukształtowania i podatności na cudze wpływy.
Motyw dworu szlacheckiego i relacji pan–chłop: — Pobyt u Hurleckich (Bolimowo) obnaża sztuczność polskiego tradycjonalizmu. Zamiast głębokiego patriotyzmu dwór kultywuje puste gesty, a narastający konflikt z parobkiem Kopytko pokazuje fałsz idei harmonijnej wsi.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena upupienia (początek koszmaru szkolnego): Józio zostaje ujęty przez profesora Pimko w „gębę” i znów staje się uczniem. „Kto z nas nie był upupiony?” (parafraza) – kluczowe dla zrozumienia, że przed formą nie ma…”
„Scena lekcji polskiego u Bladaczki: Profesor żąda od uczniów zachwytu nad poezją Juliusza Słowackiego, chociaż nikt jej nie rozumie. „Słowacki wielkim poetą był!” – dosłowne powtarzanie tego dogmatu staje się symbolem…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): Funkcja groteski i absurdu w literaturze polskiej. Omów na podstawie „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza.
Gloria victis
Eliza Orzeszkowa · Pozytywizm
  • Czas akcji: Obejmuje dwie płaszczyzny. Czas teraźniejszy to duszna, cicha noc letnia we współczesnym autorce poleskim borze. Czas przeszły odsyła czytelnika do roku…
  • Miejsce akcji: Głęboki, milczący bór na Polesiu oraz ukryta w jego gęstwinie mogiła poległych powstańców, porośnięta mchem i trawą.
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw pamięci i zapomnienia (historycznej niepamięci): Orzeszkowa podejmuje problem milczenia o powstaniu styczniowym, które przez lata represji carskich nie mogło być publicznie upamiętniane. W noweli to przyroda (bor poleski) przechowuje pamięć o poległych, stając się żywym…
Motyw poległego bohatera / ofiary (martyrologia): Losy młodych idealistów, którzy ruszyli do walki bez szans na zwycięstwo, z góry skazani na śmierć lub sybir. Przykładem jest Marian Tarłowski, który zamiast walczyć szablą, niósł pomoc rannym jako sanitariusz, ginąc bezbronny.
Motyw przyrody jako świadka historii: Poleski bór nie jest neutralnym tłem; czuje ból, szumi pieśni żałobne i chroni mogiłę powstańców przed zapomnieniem. Przyroda staje się depozytariuszem narodowej pamięci, gdy ludzie muszą milczeć.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Tytułowa maksyma: „Gloria victis!” („Chwała zwyciężonym!”) — zawołanie wieńczące utwór, odwrócenie rzymskiej zasady vae victis (biada zwyciężonym), stanowiące moralny triumf pokonanych powstańców nad bezduszną potęgą…”
„Głos przyrody: „Wiatry wieją, deszcze padają i ptaki śpiewają nad grobem tym…” (parafraza) — scena, w której wiatr i drzewa opowiadają wędrowcom historię rozegranej tu bitwy i ukrytej mogiły.”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Eliza Orzeszkowa w noweli Gloria victis ukazała stosunek przyrody do wydarzeń powstania styczniowego? (Pułapka: zdający mylą utwór z powieścią i zapominają, że lektura czytana jest we fragmentach, co ogranicza kontekst…
Górą „Edek”
Marek Nowakowski · Literatura współczesna

Głównym bohaterem opowiadania Marka Nowakowskiego pod tytułem Górą Edek jest młody, cwaniakowaty chłopak z warszawskiej prowincji, który próbuje odnaleźć się w realiach dużego miasta. Edek wykorzystuje swoją bezwzględność, spryt oraz brak skrupułów, aby zdobywać pieniądze i dominować nad rówieśnikami. Kluczowym momentem fabuły jest jego konfrontacja z dawnym kolegą, intelektualistą Jankiem, którego Edek brutalnie poniża, udowadniając swoją domniemaną wyższość opartą na sile i cwaniactwie. Utwór kończy się triumfem Eda, który odchodzi niepokonany w swoim świecie, co symbolizuje zwycięstwo prymitywισμού nad wrażliwością.

  • Rodzaj i gatunek literacki: Epika, opowiadanie obyczajowe.
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw awansu społecznego i deformacji elit (patologicznego…: Edek reprezentuje prymitywny element marginesu społecznego, który wykorzystuje powojenny chaos ustrojowy i rewolucję socjalistyczną do bezwzględnego przejęcia pozycji lidera. Jego „sukces” nie opiera się na pracy, kompetencjach…
Motyw przemocy i brutalizacji życia publicznego: Nowakowski obnaża mechanizmy, w których język ulicy, chamstwo i zastraszenie wypierają tradycyjne formy komunikacji i dawny system wartości. Przemoc staje się efektywnym narzędziem zdobywania kapitału społecznego.
Motyw konformizmu i upadku inteligencji: Dawne elity lub przedstawiciele klasy średniej uginają się pod naporem chamstwa, wykazując bierność, strach i skłonność do adaptacji w nowych, barbarzyńskich warunkach wyznaczanych przez „Edków”.
Cytaty do zapamiętania (1)
„„Górą Edek!” — okrzyk lub konstatacja oddająca istotę dynamiki społecznej opisywanego świata. Symbolizuje moment, w którym chamstwo i prostactwo zyskują legitymację w nowej rzeczywistości polityczno-społecznej…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Wyjaśnij, na czym polega patologiczny charakter awansu społecznego w opowiadaniu „Górą Edek” Marka Nowakowskiego. (W odpowiedzi należy wskazać, że Edek awansuje nie dzięki edukacji czy pracy, lecz poprzez przemoc, terror…
Iliada
Homer · Antyk

Akcja eposu Homera toczy się pod murami oblężonej Troi podczas dziesiątego roku wojny między Achajami a Trojanami. Konflikt wybucha na tle sporu o brankę między wodzem Greków Agamemnonem a największym greckim wojownikiem Achillesem, który w odwecie wycofuje się z walki. Sytuację tę wykorzystują Trojanie pod dowództwem Hektora, spychając Greków do defensywy i zabijając przyjaciela Achillesa, Patroklesa. Wstrząśnięty tą stratą Achilles powraca na pole bitwy, w pojedynku zabija Hektora, a jego zwłoki bezczeszczy, mszcząc się za przyjaciela. Epos kończy się u stóp Troi, gdzie król Priam wykupuje zwłoki syna, a Grecy i Trojanie odprawiają Hektorowi uroczysty pogrzeb.

  • Rodzaj literacki: Epika.
  • Gatunek: Epos narodowy (epopeja).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw gniewu (Heros i jego hubris): Centralnym punktem fabularnym Iliady jest gniew Achillesa (menis). Wywołany on jest zniewagą, jakiej dopuścił się naczelny dowódca Greków, Agamemnon, odebrawszy herosowi brankę Bryzeidę. Gniew ten ma wymiar destrukcyjny –…
Motyw fatum i nieuchronności losu (Ananke): Grecki świat przedstawiony w eposie rządzony jest przez bezwzględny porządek wyznaczony przez przeznaczenie, któremu podlegają zarówno śmiertelni ludzie, jak i sami bogowie. Achilles wie, że jeśli zostanie pod murami Troi, czeka…
Motyw wojny i okrucieństwa: Wojna trojańska nie jest ukazana jako romantyczna przygoda, lecz jako krwawa, bezwzględna rzeź niosąca cierpienie, płacz wdów i sieroctwo dzieci. Homer obiektywnie ukazuje śmierć zarówno po stronie Greków, jak i Trojańczyków,…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Krótkie cytaty i parafrazy:”
„„Śpiewaj, boginio, gniew Peleidesa Achillesa...” (Inwokacja – parafraza otwierająca epos).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Omów funkcjonowanie motywu gniewu na podstawie Iliady Homera. *(Odpowiedź musi uwzględniać gniew Achillesa na Agamemnona, jego skutki dla armii greckiej, śmierć Patroklosa oraz ostateczną przemianę bohatera).*
Inny świat
Gustaw Herling-Grudziński

Gustaw Herling-Grudziński zostaje aresztowany przez NKWD i jako polski więzień trafia do radzieckiego obozu pracy w Jercewie niedaleko Archangielska. Główny bohater doświadcza tam nieludzkiego głodu, mrozów, wycieńczającej pracy przy wyrębie lasu oraz wszechobecnego terroru i demoralizacji więźniów. Kluczowym momentem pobytu w łagrze jest jego solidarny udział w głodówce protestacyjnej, która wymusza na władzach obozowych zmianę przydziałów pracy. Po ogłoszeniu amnestii dla Polaków Gustaw bierze udział w dramatycznej ucieczce z obozu, po czym dociera do Armii Andersa i odzyskuje wolność. Ostatecznie osiedla się we Włoszech, gdzie spisuje swoje tragiczne wspomnienia o sowieckim systemie totalitarnym.

  • Rodzaj literacki: literatura faktu / publicystyka literacka / reportaż historyczny
  • Gatunek: powieść-dokument / wspomnienia / literatura łagrów
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Totalitaryzm i mechanizm niszczenia człowieka: Inny świat obnaża system sowiecki jako machinę zmierzającą do całkowitej depersonalizacji więźnia. W łagrze w Jercewie człowiek zostaje zredukowany do biologicznej funkcji przetrwania, a wszelkie odruchy moralne, solidarność czy…
Motyw cierpienia i moralnego wyboru (granice ludzkiej…: Cierpienie w sowieckim obozie nie uszlachetnia – stawia człowieka przed dramatycznymi wyborami. Przykładem jest historia Natalii Lwownej, która utraciła resztki człowieczeństwa, lub dramatyczny dylemat moralny więźniów zmuszonych…
Motyw głodu: Głód w Innym świecie jest wszechobecnym bóstwem, które steruje zachowaniami łagierników. To on decyduje o hierarchii w obozie (tzw. "suk" i "kwaterurikóœ") i doprowadza ludzi do ostatecznego upodlenia, czego skrajnym wyrazem jest…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Cytat o naturze człowieka (parafraza): Herling-Grudziński formułuje fundamentalny wniosek o naturze człowieka poddanego ekstremalnym próbom: Człowiek jest ludzki tylko w warunkach ludzkich (parafraza). Oznacza to, że…”
„Cytat o łagrze jako kopii świata: Obóz nie jest wyjątkiem od reguły systemu, lecz jego najbardziej logicznym rozwinięciem. Państwo sowieckie funkcjonuje według tych samych praw co Jerzewo – terroru, kłamstwa i pogardy…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Obraz łagru jako „innego świata” w reportażu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Omów zagadnienie na podstawie lektury.
Kazania sejmowe
Piotr Skarga · Barok
  • Rodzaj literacki: Literatura faktu / publicystyka religijno-polityczna.
  • Gatunek literacki: Kazanie (cykl tekstów publicystycznych o charakterze patetycznym i pouczającym).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw ojczyzny i patriotyzmu: Skarga definiuje ojczyznę poprzez słynną alegorię tonącego okrętu (Rzeczpospolita to wspólny dom i statek, na którym wszyscy płyniemy; jeśli on zatonie, nikt nie ocala). Prawdziwy patriotyzm oznacza przedkładanie dobra…
Motyw choroby i lekarza (metaforyka medyczna): Kaznodzieja diagnozuje państwo jako śmiertelnie chory organizm. Wyróżnia cztery główne „choroby” Rzeczypospolitej: ślepotę i niestawianie dobra publicznego na pierwszym miejscu, niezgodę i rozdarcia wewnętrzne (heresie i swary),…
Motyw władzy i sprawiedliwości: Skarga krytykuje oligarchię szlachecką i bezprawie, przypominając, że władza pochodzi od Boga, a król bez silnej pozycji i praw staje się bezradnym zakładnikiem sejmików. Prawo ma służyć obronie słabszych, a nie realizacji…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Alegoria tonącego okrętu (Kazanie wtóre): „Gdy statek tonie, a wiatr gwałtowny grążą go i potopić chce, a kupcy i żeglarze w nim a błaho panowie drudzy o swym własnym pogrzebie i o skarbach swych radzą, a na obronę i…”
„Krytyka egoizmu szlacheckiego: Kaznodzieja wytyka elitom politycznym, że dbają wyłącznie o własne ambicje, urzędy i złoto, całkowicie zapominając o „Rzeczypospolitej", co prowadzi państwo prosto do samozagłady.”
Pytanie jawne CKE: Jakie główne choroby Rzeczypospolitej wymienia Piotr Skarga w Kazaniach sejmowych? *(Pułapka: podanie ogólników zamiast 4 konkretów: ślepota na dobro publiczne, niezgoda i rozłamy, osłabienie władzy królewskiej, niesprawiedliwość prawa).*
Konrad Wallenrod
Adam Mickiewicz · Romantyzm
  • Rodzaj literacki: Epika (powiadanie poetyckie)
  • Gatunek literacki: Powieść poetycka (synkretyzm rodzajowy: narracja epicka przeplata się z lirycznymi wyznaniami oraz elementami dramatycznymi, takimi jak pieśni i…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw wallenrodyzmu: Centralny problem etyczny utworu. Wallenrodyzm to postawa polegająca na walce z potężnym najeźdźcą za pomocą podstępu, maski, zdrady i złamania kodeksu rycerskiego. Walter Alf poświęca własne szczęście i duszę, stając się Wielkim…
Motyw tragicznego wyboru (tragedia jednostki): Konflikt między miłością a patriotyzmem. Walter Alf porzuca żonę Aldonę, by ratować Litwę. Aldona z własnej woli zamyka się w wieży jako pustelnica, rezygnując z życia w świecie. Spotkania dawnych małżonków (rozmowy przez okno…
Motyw poezji i pieśni: Rola poezji jako „arki przymierza” między dawnymi a młodszymi laty, przechowania pamięci narodowej i siły budzącej do walki. Halban (wieszcz) nie walczy mieczem – jego bronią jest pieśń, która przypomina Konradowi o jego…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena I (Rozmowa z wieszczem / rola pieśni): „Skręćmy w tę drogę... O, cześć wam, piewcy dawni!” (parafraza) – motyw potęgi pieśni narodowej. Halban przypomina Konradowi, że poezja przetrwa klęski militarne i ocali…”
„Cytat o walce podstępem (kluczowy dla wallenrodyzmu): „Są dwie drogi (...) Jedna lisowska, druga lwia; jam wybrał lisowską” (parafraza słów Konrada o konieczności użycia podstępu wobec przeważającej siły wroga). Walce…”
Pytanie jawne CKE: Na czym polega tragizm postawy Konrada Wallenroda? *(Pułapka: skupienie się wyłącznie na jego okrucieństwie wobec Krzyżaków, z pominięciem dramatu wewnętrznego, utraty czystego sumienia oraz poświęcenia miłości do Aldony).*
Kordian
Juliusz Słowacki · Romantyzm
  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek: Tragedia romantyczna (synkretyzm rodzajowy i gatunkowy: elementy dramatu szekspirowskiego, fantastyki, mistycyzmu oraz realizmu historycznego)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw metamorfozy i dojrzewania (inicjacja): Kordian przechodzi drogę od nadwrażliwego, biernego młodzieńca z romantyczną „chorobą wieku” (mal du siècle) do dojrzałego patrioty i konspiratora. Kluczową sceną jest monolog na górze Mont Blanc, gdzie bohater odrzuca bezwładną…
Motyw buntu i mesjanizmu: Bunt Kordiana ma wymiar metafizyczny – sprzeciwia się on carskiemu despotyzmowi, ale także porządkowi świata, który pozwala na cierpienie niewinnych narodów. W finale na Placu Zamkowym Kordian chce ocalić Polskę poprzez ofiarę…
Motyw Winkelrieda narodów: Polska jako „Winkelried narodów” ma przyjąć na siebie ciosy wrogich mocarstw, by oswobodzić inne ludy Europy. Kordian w akcie III formułuje ten program na szczycie Mont Blanc, przeciwstawiając go biernemu cierpieniu…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Monolog na Mont Blanc (Akt III, sc. 3): Kordian odrzuca zwątpienie i wypowiada kluczowe słowa określające jego nowy program ideowy: (parafraza) „Polska jest Winkelriedem narodów, poświeci się za wolność innych ludów, a…”
„Cytat z rozmowy z Papieżem (Akt II): Kordian przybywa do Rzymu z grudką polskiej ziemi, szukając poparcia Watykanu dla sprawy narodowej. Papież Grzegorz XVI radzi Polakom modlitwę i posłuszeństwo carowi, na co Kordian…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): Bunt i jego konsekwencje w literaturze romantycznej. Omów zagadnienie na podstawie Kordiana Juliusza Słowackiego. (Uwaga: pamiętaj, by omówić zarówno bunt wewnętrzny młodzieńca, jak i polityczny sprzeciw wobec cara).
Kronika
Gall Anonim · literacka: Średniowiecze
  • Rodzaj literacki: Epika.
  • Gatunek literacki: Kronika historyczna połączona z panegirykiem (utworem pochwalnym).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw władcy idealnego (rex iustus) i rycerza: Zaprezentowany w postaci Bolesława Krzywoustego oraz jego przodków (m.in. Bolesława Chrobrego). Władca w Kronice jest sprawiedliwy, odważny, hojny dla rycerstwa, pobożny i bezwzględny wobec wrogów zewnętrznych, ale też miłosierny…
Motyw łaski boskiej i opieki nad Polską: Dynastia Piastów rządzi z woli Boga, co potwierdzają liczne cuda i znaki zapowiadane w utworze. Narodziny wybitnych władców są profetycznie zapowiadane lub wiążą się z cudami (np. odzyskanie wzroku przez trzyletniego Siemomysła).…
Motyw brciobójstwa i winy moralnej: Pojawia się w dramatycznym wątku konfliktu Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem. Oślepienie Zbigniewa stanowi skazę na wizerunku idealnego władcy, którą Gall Anonim próbuje usprawiedliwić racją stanu oraz zdradą dopuszczoną przez…
Cytaty do zapamiętania (1)
„Cytat o potędze i gościnności Polaków: „O, polska szczęśliwa kraina, obfitująca w złoto i srebro, chleb i mięso, ryby i mleko (...)” (parafraza słynnego fragmentu pochwalnego o bogactwach kraju i obyczajowości gościnnej…”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Gall Anonim w swojej Kronice przedstawia początki dynastii Piastów (motyw wyboru Piasta Oraacza)? Odpowiedź musi uwzględniać legendarny początek rządów, skromne pochodzenie Piasta i Radka, gościnność wobec tajemniczych gości…
Lament świętokrzyski
Anonim · Średniowiecze

Utwór przedstawia Matkę Boską stojącą pod krzyżem na Golgocie i opłakującą męczeńską śmierć swojego syna, Jezusa Chrystusa. Cierpiąca Maria zwraca się bezpośrednio do ukrzyżowanego syna, wyrażając swoją bezradność oraz ogromny ból z powodu braku możliwości niesienia mu pomocy. W swoich lamentach pragnie podzielić się z nim katuszami lub chociażby ulżyć jego cierpieniom w ostatnich chwilach życia. Matka apeluje również do wszystkich napotkanych ludzi oraz aniołów, aby współczuli jej niewyobrażalnemu nieszczęsciu. W zakończeniu zwraca się do archanioła Gabriela z gorzkim żalem, że jego wcześniejsza radosna nowina o narodzinach syna przyniosła jej teraz tak wielką rozpacz.

  • Rodzaj i gatunek literacki: Liryka; lament (planctus), gatunek nawiązujący do motywu Stabat Mater Dolorosa (Matka stojąca pod krzyżem).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw Matki Bolesnej (Mater Dolorosa): Maria nie jest tu wyłącznie niedostępną, hieratyczną Królową Niebios, lecz cierpiącą, bezradną kobietą z krwi i kości. W scenie pod krzyżem zwraca się do swojego Syna, pragnąc podzielić Jego mękę lub odwrócić okrutny los.
Motyw cierpienia i miłości matczynej: Matka patrzy na konającego Jezusa i boleje nad tym, że nie może Go w żaden sposób uchronić przed śmiercią. Jej miłość jest absolutna, a ból – niewyobrażalny, co wyraża w bezpośrednich apostrofach do Syna oraz do ludu…
Motyw pasyjny (męka Chrystusa): Cierpienie fizyczne Jezusa (rany, krew, gwoździe) splata się z cierpieniem psychicznym Maryi. Opisane rany stają się punktem wyjścia do skargi na okrucieństwo oprawców.
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Przedstaw obraz Matki Boskiej w literaturze średniowiecznej na przykładzie "Lamentu świętokrzyskiego".
Makbet
William Szekspir · / Rodzaj literacki / Gatunek: Renesans

Szkocki dowódca Makbet spotyka w drodze powrotnej trzy czarownice, które przepowiadają mu zdobycie władzy królewskiej. Za namową żony, Lady Makbet, mroczny bohater morduje prawowitego króla Dunkana w swoim zamku i przejmuje tron w Szkocji. Aby utrzymać władzę, nowy władca popełnia kolejne zbrodnie, eliminując domniemanych rywali i budząc powszechny strach oraz nienawiść poddanych. Okrutna żona popełnia samobójstwo z wyrzutów sumienia, nie mogąc zmyć wyimaginowanych plam krwi z dłoni. W finałowej walce zbuntowane wojska pokonują tyrana, a Makbet ginie z rąk pragnącego zemsty Macduffa.

KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw ambicji i żądzy władzy: Główny motor napędowy dramatu. Nienasycone pragnienie zdobycia korony niszczy moralność Makbeta, który z lojalnego rycerza przeistacza się w krwawego tyrana. Ambicja staje się siłą destrukcyjną, prowadzącą do całkowitej izolacji…
Motyw winy i kary: Psychologiczny i moralny wymiar zbrodni. Lady Makbet popada w obłąkanie, cierpi na lunatyzm i bezskutecznie usiłuje zmyć z dłoni wyimaginowaną krew (symbol nieusuwalnego brudu moralnego). Makbet z kolei doświadcza halucynacji…
Motyw wiedźm i przepowiedni (fatum): Proroctwo czarownic uruchamia lawinę zdarzeń. Szekspir nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy czarownice posiadają realną moc sprawczą, czy są jedynie zewnętrznym ucieleśnieniem mrocznych, ukrytych pragnień samego Makbeta.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena 2 (Akt I, sc. 5): Monolog Lady Makbet po otrzymaniu listu („Przyjdźcie, o duchy...”): Bohaterka wzywa mroczne moce, by odebrały jej kobiecą wrażliwość i skrupuły, umożliwiając dokonanie zbrodni.”
„Scena 3 (Akt II, sc. 2): Zabójstwo króla Dunkana i wyrzuty sumienia: Makbet po popełnieniu zbrodni przynosi sztylety i słyszy głos: „Nie będziesz już spać!” (parafraza), co zapowiada utratę spokoju wewnętrznego.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Wina i kara w literaturze. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. (Pułapka: skupienie się wyłącznie na Makbecie i pominięcie tragicznego losu Lady Makbet oraz jej psychicznej autodestrukcji).
Miejsce
Andrzej Stasiuk · / Kierunek literacki: Literatura…

Książka Andrzeja Stasiuka pod tytułem Miejsce to zbiór opowiadań skupionych wokół prowincjonalnej rzeczywistości południowo wschodniej Polski. Główny bohater, będący alter ego autora, obserwuje rozpadający się świat popegeerowskich wsi, zapomnianych przez historię miasteczek oraz powoli niszczejącej przyrody. W tekstach pojawiają się postacie lokalnych mieszkańców, pijaczków, dawnych robotników oraz ludzi zepchniętych na margines społeczeństwa przez transformację ustrojową. Narrator przemierza te opuszczone tereny pieszo lub samochodem, rejestrując wszechobecny bezruch, brzydotę i melancholię codziennego bytowania. W finale poszczególne opowiadania układają się w spójny obraz pejzażu, w którym czas zatrzymał się, a ludzkie losy nierozerwalnie zrosły się z surowym i obojętnym otoczeniem.

  • Rodzaj literacki: Epika.
  • Gatunek literacki: Esej literacki, proza wspomnieniowo-refleksyjna.
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw prowincji i marginalizacji przestrzennej: Miejsce Andrzeja Stasiuka ukazuje Polskę peryferyjną, zapomnianą, leżącą z dala od wielkich aglomeracji i dynamicznych przemian transformacji ustrojowej. Prowincja u Stasiuka nie jest sielanką, lecz przestrzenią naznaczoną…
Motyw pamięci i śladu przeszłości: Przestrzeń w esejach Stasiuka jest palimpsestem, w którym nakładają się warstwy historii lokalnej i wielkiej historii narodowej. Bohater lub podmiot mówiący przygląda się ruinom, starym cmentarzom i porzuconym przedmiotom,…
Motyw podróży i wędrówki egzystencjalnej: Podróż po prowincji nie służy turystycznemu poznaniu ani relaksowi, lecz jest formą medytacji i próby zakorzenienia się w świecie. Stasiuk przemierza lokalne drogi, zaułki i bezdroża, by doświadczyć surowej, nieupiększonej…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„(...) prowincja, która nie bierze udziału w żadnym święcie, tylko trwa w szarym powszednim dniu.” (parafraza) – oddaje poczucie zawieszenia czasu i stagnacji charakteryzujące świat przedstawiony w utworze.”
„„Krajobraz po przejściu historii, gdzie zostały tylko puste domy i zdzuszałe sady.” (parafraza) – ukazuje materialne skutki przesiedleń i zmian geopolitycznych w Beskidzie Niskim.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: Przestrzeń i jej znaczenie w utworze literackim. Omów zagadnienie na podstawie lektury obowiązkowej. (Pułapka: skupienie się wyłącznie na ogólnym opisie przyrody; należy omówić Miejsce jako przestrzeń historyczno-kulturową i…
Mitologia
Jan Parandowski · Antyk

Mitologia Jana Parandowskiego to zbiór starożytnych greckich i rzymskich podań, w którym kluczowe miejsce zajmują dzieje bogów z Olimpu oraz losy śmiertelników. Jednym z najważniejszych mitów jest opowieść o Dedale i Ikarze, którzy uciekają z kreteńskiego labiryntu za pomocą własnoręcznie zrobionych skrzydeł z piór i wosku. Zbyt pewny siebie Ikar wzlatuje za wysoko ku słońcu, przez co topnieje spoiwo jego konstrukcji i chłopiec ginie w wodach morza. Innym kluczowym motywem są tragiczne dzieje Orfeja, który zstępuje do podziemi, aby dzięki czarodziejskiej grze na lirze odzyskać zmarłą żonę Eurydykę. Ostatecznie Orfej traci ukochaną po raz drugi, ponieważ w drodze powrotnej łamie zakaz bogów i spogląda na nią przedwcześnie.

  • Rodzaj literacki: Epika (proza artystyczna o charakterze narracyjnym i mitograficznym).
  • Gatunek: Mitologia / zbiór mitów (artystyczna synteza dawnych wierzeń greckich i rzymskich).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw fatum i hybris (przeznaczenia i pychy): Centralnym problemem greckiego świata przedstawionego jest nieuchronność losu, wobec którego bogowie i ludzie są bezsilni. Hybris, czyli pycha śmiertelnika próbującego dorównać bogom lub oszukać przeznaczenie, zawsze prowadzi do…
Motyw miłości i śmierci (Tanatos i Eros): Uczucie w mitologii ma wymiar absolutny, przekraczający granice ziemskiego bytowania. Mit o Orfeuszu i Eurydyce ukazuje miłość zdolną poruszyć serca bóstw podziemi, ale jednocześnie przypomina o ludzkiej słabości – niecierpliwość…
Motyw buntu i cierpienia (Prometeusz): Prometeusz staje się archetypem filantropa i buntownika, który dla dobra ludzkości kradnie ogień z Olimpu i sprzeciwia się woli Zeusa. Jego cierpienie przykazanego do skały Kaukazu, gdzie orzeł szarpie jego wątrobę, to symbol…
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne: *Człowiek wobec problemu fatum i przeznaczenia w literaturze antycznej. Omów zagadnienie na podstawie Mitologii Jana Parandowskiego.*
Moralność pani Dulskiej
Gabriela Zapolska · literacka: Młoda Polska
  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek literacki: Tragifarsa / komedia satyryczna / sztuka mieszczańska
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Kołtuństwo i obłuda mieszczańska: Centralny motyw dramatu, ucieleśniony w postaci Anieli Dulskiej. Kołtun według Zapolskiej to człowiek o wąskich horyzontach, zamknięty na sztukę i empatię, z obsesyjnym bzikiem na punkcie pozorów i konwenansów. Dulska głośno…
Rodzina: Instytucja zredukowana do fasady i wehikułu ekonomicznego. Dom Dulskich przypomina koszary lub więzienie, w którym brak szczerych uczuć, ciepła czy rozmowy. Mąż Feliks jest całkowicie stłamszony i zepchnięty do roli bezwolnego…
Pieniądz i kapitalizm: Kult złotego cielca determinuje relacje międzyludzkie u Dulskich. Pieniądz rządzi wyborami Anieli (wynajem pokoi na godziny, targowanie się o odszkodowanie, wyliczanie każdego grosza służącej Hanki). To dla majątku i spokoju…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Trzeba swoje brudy prać w domu, i we własnym domu zostawać” (parafraza słynnej kwestii Dulskiej) – absolutne credo bohaterki, streszczające esencję kołtuństwa: najważniejsze jest ukrycie wszelkich skandali przed opinią…”
„„Na to mamy cztery ściany i sufit, aby drwić z porządku” – słowa Zbyszka obnażające zakłamanie środowiska mieszczańskiego, które pozwala na potajemną demoralizację, pod warunkiem zachowania nienagannych pozorów na…”
Pytanie jawne CKE: Czy Zbyszko Dulski doprowadził do końca swój bunt przeciwko matce i ożenił się z Hanką? (Pułapka: uczeń ulegający złudzeniu dramatycznemu Zbyszka z początku sztuki odpowiada „tak”. Prawidłowa odpowiedź: Nie, Zbyszko stchórzył, poddał się…
Nie-Boska komedia
Zygmunt Krasiński
  • Rodzaj literacki: dramat
  • Gatunek literacki: dramat romantyczny (symbiotyczny, łączący cechy dramatu szekspirowskiego, antycznego, misterium średniowiecznego oraz formy profetycznej)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw rewolucji i konfliktu klasowego: Zderzenie ginącego świata arystokracji z nadchodzącym światem mas rewolucyjnych. Arystokracja w Okopach Świętej Trójcy jest zdegenerowana, egoistyczna i cyniczna (broni przywilejów rodowych, lecz nie ma idei ani wiary).…
Motyw poety i poezji: Zygmunt Krasiński stawia surową diagnozę romantycznego alter ego – hrabiego Henryka. Poezja w dramacie bywa fałszywym proroctwem, zwodniczym głosem prowadzącym człowieka na manowce i odciągającym go od realnych obowiązków…
Motyw obłędu i dziedziczenia winy (fatum): Klątwa ciążąca nad rodem Henryka i jego synem Orciem. Orcio, obdarzony darem proroczym (poetyckim), traci wzrok i popada w szaleństwo, co staje się karą za grzechy pychy ojca oraz zdradę małżeńską. Obłęd Orcia symbolizuje…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Cytat: „Myśmy nie szli po to, by ocalały szmaty Waszej przeszłości — my idziemy spalić Wasze domy, wybić Wasze stada...” (parafraza)”
„Cytat: „Przeszłość należy do nas — przyszłość do was!” (parafraza słynnego sporu o historię).”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Zygmunt Krasiński ukazuje konflikt pomiędzy dawną arystokracją a nowym społeczeństwem rewolucyjnym w Nie-Boskiej komedii? (W odpowiedzi należy opisać postawy obu stron: zdegenerowaną arystokrację w Okopach Świętej Trójcy oraz…
Odprawa posłów greckich
Jan Kochanowski · Renesans
  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek: Tragedia humanistyczna (utwór nawiązuje do wzorców antycznych, ma budowę stychiczną, obecność chóru, zachowaną zasadę trzech jedności oraz podział na…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw państwa i władzy: Utwór ukazuje mechanizmy funkcjonowania aparatu państwowego w obliczu kryzysu zewnętrznego. Rada trojańska staje się areną walki frakcji politycznych, gdzie prywatne interesy jednostek biorą górę nad racją stanu. Przykładem jest…
Motyw patrioty i obywatelska odpowiedzialność: Antenor reprezentuje postawę prawdziwego patrioty, który bezkompromisowo stawia dobro Rzeczypospolitej (pod maską Troi) ponad doraźne korzyści. Ostrzega współobywateli przed nadciągającą katastrofą wojny, wskazując, że…
Motyw wina i kary: Zbrodnia popełniona przez Parysa (porwanie Heleny i złamanie prawa gościnności) musi pociągnąć za sobą sprawiedliwą karę. Kasandra w swojej wizji proroczej jasno zapowiada upadek Troi, obnażając ślepotę moralną jej mieszkańców,…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Kluczowe cytaty (krótkie):”
„„O wy nierzetelni Trojańczyci!” — słowa posła greckiego obnażające wiarołomstwo gospodarzy (parafraza).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): W jaki sposób Jan Kochanowski w Odprawie posłów greckich ukazuje mechanizmy władzy i odpowiedzialność obywatelską?
Pamiętniki
Jan Chryzostom Pasek · Barok
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw sarmatyzmu i ideologii szlacheckiej: Sarmatyzm w Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska ukazany jest w dwubiegunowej perspektywie. Z jednej strony szlachta celebruje demokrację szlachecką, wolność, gościnność, odwagę militarną oraz silne poczucie własnej godności. Z…
Motyw wojny i żołnierza: Dzieło Paska to bezcenny zapis mentalności żołnierza-obywatela, który walczy nie tylko dla idei państwowych, ale też dla łupów i chleba powszedniego. Wojna jawi się tu jako żywioł, w którym Pasek czuje się jak ryba w wodzie.…
Motyw natury i zwierząt: Pasek jako pierwszy w polskiej prozie tak plastycznie i z taką czułością opisał świat przyrody, w tym swoje ukochane zwierzęta. Najsłynniejszym motywem jest historia oswojonego przez niego rysia (podarowanego wojewodzie…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Kampania duńska (epizod z konmi): Scena przeprawy wojsk polskich po lodzie do Danii oraz humorystyczne relacje z tamtejszego obyczaju. Cytat (parafraza): „A myśmy sobie w tej Danii tak radzili, że i król ich szwedzki…”
„Cytat (parafraza) o cnocie i sarmackiej dumie: Pasek wielokrotnie podkreśla wartość dobrego urodzenia i niezależności szlacheckiej, pisząc o sobie i swoich towarzyszach jako o ludziach, którzy „nie dadzą sobie w kaszę…”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Jan Chryzostom Pasek ukazuje obyczajowość szlachecką w Pamiętnikach?
Pan Tadeusz
Adam Mickiewicz

Akcja poematu Adama Mickiewicza toczy się w Soplicowie na Litwie w latach 1811 i 1812. Młody Tadeusz Soplica wraca do rodzinnego majątku i przez pomyłkę bierze Telimenę za swoją dawno niewidzianą ciotkę. Główną osią fabularną jest trwający od lat spór między rodami Sopliców i Horeszków o zamek, podsycany przez pieniacza Gerwazego. Kluczowym momentem staje się zbrojny zajazd Sopliców na zamek, który zostaje przerwany przez niespodziewany najazd Moskali. W obliczu wspólnego zagrożenia dawni wrogowie jednoczą się w walce, a tajemniczy ksiädz Robak przed śmiercią wyjawia, że jest ukrywającym się Jackiem Soplicą. Utwór kończy się szczęśliwie zaręczynami Tadeusza z Zosią oraz Hrabią z Telimeną, a także wkroczeniem wojsk napoleońskich na Litwę.

  • Czas akcji: Akcja właściwa obejmuje pięć dni w sierpniu 1811 roku oraz jeden dzień z roku 1812 (epilog, powrót wojsk Napoleona).
  • Miejsce akcji: Litwa, głównie majątek Soplicowo oraz pobliskie mateczniki, zaścianek Dobrzyń, a także miasteczko Kmitowicze.
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw winy i odkupienia (Jacek Soplica): Kluczowy problem utworu to moralna przemiana grzesznika. Jacek Soplica, dawny porywczy awanturnik i zabójca Stolnika Horeszki, z powodu wyrzutów sumienia i narodowego potępienia (uznany za zdrajcę) przyjmuje habit bernardyna i…
Motyw pamięci i ojczyzny (mit Soplicowa): „Pan Tadeusz” to narodowa epos nostalgiczna, pisana na emigracji w Paryżu. Soplicowo ukazane jest jako arka przymierza polskości, ostoja tradycji, staropolskich obyczajów (grzybobranie, polowanie, sejmiki, taniec polonez), języka…
Motyw przemiany wewnętrznej (Tadeusz i Hrabia): Dojrzałość bohaterów wiąże się z przezwyciężeniem własnych wad. Tadeusz z naiwnego młodzieńca uczy się odpowiedzialności i powagi stanu szlacheckiego. Hrabia, początkowo oderwany od rzeczywistości romantyczny estet, pod wpływem…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Inwokacja: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie: / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił”. Scena ta otwiera utwór, ustalając ton elegijny, patriotyczny i nostalgiczny.”
„Polonez na zakończenie (Księga XII): „Oficerowie polscy, polskie dziewczęta, / Zaczęli tanec” (parafraza) – finałowa scena weselna, w której tradycyjny taniec narodowy symbolizuje społeczny i polityczny konsensus oraz…”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): W jaki sposób Adam Mickiewicz ukazał motyw przemiany bohatera na przykładzie Jacka Soplicy? Odpowiedź musi uwzględniać jego ewolucję od porywczego zabójcy Stolnika do pokornego zakonnika i patrioty działającego w…
Pieśń o Rolandzie
Anonim · Średniowiecze

Akcja utworu toczy się w Hiszpanii podczas wojny między chrześcijańską armią króla Karola Wielkiego a Turkami. Niezłomny rycerz Roland dowodzi ariergardą cofających się wojsk frankijskich w wąwozie Roncevaux. W wyniku zdradzieckiego spisku knutego przez Ganelona, siły Rolanda zostają otoczone i brutalnie zmasakrowane przez miażdżącą przewagę liczebną Saracenów. Honorowy rycerz zbyt późno decyduje się na wezwanie posiłków za pomocą słynnego rogu Olifanta, ginąc bohatersko na polu bitwy. W finale król Karol Wielki powraca, mści śmierć swoich żołnierzy w krwawej bitwie, a zdrajca Ganelon zostaje poddany surowej i sprawiedliwej karze śmierci.

  • Rodzaj literacki: Epika.
  • Gatunek: Epos rycerski (chanson de geste – pieśń o czynach).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw rycerza i etosu rycerskiego: — uosobiony przez Rolanda, który walczy do ostatniego tchu, nie wypuszcza z rąk miecza Durendala i umiera twarzą zwróconą ku ziemi pogan, by podkreślić swoje zwycięstwo moralne.
Motyw heroicznej śmierci (ars moriendi / śmierć męczeńska): — śmierć Rolanda przedstawiona jest w kategoriach sakralnych. Umierający hrabia oddaje rękawicę Bogu, a arcybiskup Turpin udziela mu rozgrzeszenia, dzięki czemu Roland odchodzi jako męczennik za wiarę, którego duszę aniołowie…
Motyw wierności i wasalstwa: — relacja między Rolandem a Karolem Wielkim oraz Olivierem opiera się na bezwzględnym posłuszeństwie i braterstwie broni. Z kolei postać Ganelona ukazuje zdradę stanu i zwierzchnika jako największą zbrodnię feudalną.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena ataku w wąwozie Ronseval i decyzja o niempiliwaniu w róg: Kiedy Olivier zauważa przewagę liczebną Saracenów i prosi Rolanda o zadęcie w Olifant, Roland odmawia: „Będę bił Durendalem [...] a wszędy ukaże się na nim…”
„Scena śmierci Rolanda: „Roland czuje, że śmierć jego podchodzi [...] kładzie się pod sosną; zwrócił twarz ku poganom: uczynił to dlatego, aby Karol rzekł i całe jego wojsko, że ten szlachetny hrabia umarł jako zwycięze”…”
Pytanie jawne CKE: Jakie funkcje pełnią elementy cudowne i religijne w eposie rycerskim? (Pułapka: traktowanie interwencji Boga – np. zatrzymania słońca dla Karola Wielkiego – jako wyłącznie zabiegu baśniowego, zamiast osadzenia go w kontekście opieki nad…
Podróże z Herodotem
Ryszard Kapuściński · literacka: współczesność

Ryszard Kapuściński jako młody dziennikarz wyrusza w swoją pierwszą zagraniczną podróż do Indii, zabierając ze sobą dzieło starożytnego greckiego historyka Herodota pod tytułem Dzieje. Podczas kolejnych licznych wojaży do Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej autor śledzi burzliwe wydarzenia polityczne, rewolucje oraz codzienne życie napotkanych ludzi. Osobiste doświadczenia reportera z miejsc konfliktów zbrojnych nieustannie przeplatają się z lekturą starożytnych tekstów oraz relacjami z greckich wojen perskich. Kapuściński poprzez te zestawienia odkrywa uniwersalne mechanizmy rządzące historią, ludzkimi zachowaniami oraz naturą samego poznawania innego świata. W finale autor dostrzega, że reportaż i historiografia mają ten sam cel, którym jest przekraczanie własnych granic i próba zrozumienia obcej kultury.

  • Rodzaj literacki: literatura faktu / reportaż / esej historyczno-literacki
  • Gatunek literacki: reportaż literacki, książka podróżnicza, wspomnienia autobiograficzne
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw Innego / Obcego: Kapuściński jako młody korespondent w Indiach, Chinach czy Afryce uczy się od starożytnego greckiego historyka, że Innego nie wolno oceniać przez pryzmat własnej kultury. Spotkanie z ludźmi z odmiennych kręgów cywilizacyjnych…
Motyw podróży i poznania: Podróż w Podróżach z Herodotem ma podwójny wymiar: geograficzny (przemieszczanie się reportera po świecie ogarniętym dekolonizacją i zimną wojną) oraz mentalny i historyczny (wędrówka w głąb dziejów starożytnej Grecji i Persji…
Motyw historii jako nauczycielki życia (historia magistra…: Starożytne wojny grecko-perskie, mechanizmy żądzy władzy Kserksesa czy Dariusza oraz błędy cywilizacyjne stają się dla narratora kluczem do zrozumienia współczesnych mu konfliktów XX wieku. Historia nie jest martwym zbiorem dat,…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Herodot wyrusza w drogę, aby dowiedzieć się, dlaczego ludzie walczą ze sobą, skąd bierze się wrogość.” (parafraza) – kluczowa scena motywacji greckiego historyka, która staje się zarazem życiowym credo samego…”
„Scena z krakowskiej redakcji „Sztandaru Młodych”, gdzie młody, niedoświadczony reporter otrzymuje nagłe polecenie wyjazdu do Indii, mając w kieszeni jedynie znoszony tomik Herodota.”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Ryszard Kapuściński w Podróżach z Herodotem łączy doświadczenie współczesnego reportera ze spuścizną starożytnego historyka?
Potop
Henryk Sienkiewicz · Pozytywizm

Akcja powieści toczy się w XVII wieku podczas szwedzkiego najazdu na Rzeczpospolitą zwanego potopem. Młody chorągiew orszański Andrzej Kmicic zakochuje się wzajemnie w Oleńce Billewiczównie, jednak jego hulaszczy tryb życia i związek z zdradzieckim Januszem Radziwiłłem wywołują powszechne potępienie. Chcąc odkupić swoje winy, Kmicic zmienia tożsamość na Babinicz, mężnie broni klasztoru na Jasnej Górze przed Szwedami i ratuje życie królowi Janowi Kazimierzowi. Kulminacyjnym momentem jest zwrot wojenny i ostateczne odparcie najeźdźców przy udziale zjednoczonego narodu. W finale oczyszczony z zarzutów zdrad stanu Kmicic powraca jako bohater i bierze za żonę wiernie czekającą na niego Oleńkę.

  • Rodzaj literacki: Epika
  • Gatunek literacki: Powieść historyczna (szerokopanoramowa, z wątkiem awanturniczym, batalistycznym i romansowym).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw metamorfozy (nawrócenia narodowego i moralnego): Centralnym procesem powieści jest przemiana Andrzeja Kmicica. Początkowo bezmyślny zawadiaka i hulaka, służący magnaterii Radziwiłłom wbrew interesowi Rzeczypospolitej, pod wpływem wstrząsu narodowego, zdradzieckiego potopu…
Motyw patriotyzmu i zdrady: Sienkiewicz pokazuje całe spektrum postaw szlachty w obliczu szwedzkiego najazdu. Obok postaw haniebnej zddrady magnaterii (Janusz i Bogusław Radziwiłłowie) oraz konformizmu i pijaństwa szlachty pod Ujściem, pojawia się prawdziwy…
Motyw miłości i próby: Uczucie łączące Andrzeja Kmicica i Oleńkę Billewiczównę poddawane jest ekstremalnym próbom. Miłość staje się motorem napędowym moralnego oczyszczenia bohatera, który musi udowodnić czynami, że jest wart ręki szlachetnie myślącej…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Koniec kmicicowych dzieł!” – symboliczny moment ostatecznego odcięcia się bohatera od dawnej, grzesznej przeszłości hulaki.”
„„A jeśli kto usłyszy, to powie: szalony Kmicic!” (parafraza) – odzwierciedlenie brawury bohatera w akcjach dywersyjnych przeciwko Szwedom.”
Pytanie jawne CKE: Jak w Potopie Henryka Sienkiewicza realizuje się motyw metamorfozy bohatera? (Odpowiedź opieraj bezwzględnie na ewolucji Kmicica od banalityzmu i służby Radziwiłłom po czyny Babinicza).
Profesor Andrews w Warszawie
Olga Tokarczuk · / Kontekst historyczny: Literatura…

Brytyjski psychoterapeuta profesor Andrews przyjeżdża do Warszawy na początku grudnia 1981 roku, aby wziąć udział w konferencji naukowej. Zamieszkuje w hotelu Bristol, gdzie zaniepokojony zauważa braki w zaopatrzeniu sklepów oraz wszechobecne poczucie przygnębienia i niepokoju mieszkańców. W nocy z dwunastego na trzynastego grudnia w Polsce zostaje wprowadzony stan wojenny, co odcina bohatera od świata i uniemożliwia mu zaplanowany powrót do domu. Zdezorientowany i przerażony uczony błąka się po zaśnieżonych, patrolich ulicach stolicy, gdzie doświadcza niezwykłej ludzkiej życzliwości ze strony nieznajomych Polaków. Ostatecznie profesor Andrews bezpiecznie wraca do Wielkiej Brytanii, zabierając ze sobą głębokie wspomnienie tamtych dramatycznych wydarzeń.

  • Rodzaj literacki: Epika
  • Gatunek literacki: Opowiadanie
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw szoku kulturowego i zderzenia perspektyw: Brytyjski psycholog Profesor Andrews przyjeżdża do Warszawy w grudniu 1981 roku i natychmiast trafia w realia stanu wojennego. Jego uporządkowany, zachodni świat naukowy zostaje skonfrontowany z chaosem, absurdem i terrorem…
Motyw totalitaryzmu i stanu wojennej anomali: Warszawa w opowiadaniu Olgi Tokarczuk staje się miastem-labiryntem, w którym zawieszone są normalne prawa fizyki społecznej. Godzina policyjna, wszechobecne patrole milicji, brak łączności telefonicznej i milczący, zastraszeni…
Motyw obcości i samotności w tłumie: Andrews czuje się całkowicie odizolowany nie tylko przez barierę językową, ale przede wszystkim przez nieprzystawalność jego pojęć do polskiej rzeczywistości. Choć wokół niego toczy się życie dramatycznie doświadczonych…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Wszystko tu jest jakieś inne, jakby odwrócone na lewą stronę” (parafraza) – oddaje poczucie całkowitej dezorientacji bohatera, dla którego polska rzeczywistość stanowi negatyw cywilizowanego świata.”
„„Puste półki i kolejki” (parafraza) – symbol niedoboru gospodarki socjalistycznej, z którym zderza się zachodni racjonalizm.”
Pytanie jawne CKE: *W jaki sposób Olga Tokarczuk ukazuje zderzenie Zachodu z polską rzeczywistością stanu wojennego w utworze „Profesor Andrews w Warszawie”?*
Proszę państwa do gazu
Tadeusz Borowski · / Kierunek literacki: Literatura…

Akcja opowiadania Tadeusza Borowskiego toczy się w obozie koncentracyjnym Auschwitz Birkenau, gdzie główny bohater i narrator Tadeusz pracuje jako więzień w obozowej kanale. Jego głównym zadaniem jest rozładowywanie transportów napływających z całej Europy Żydów i kierowanie ich bezpośrednio do komór gazowych. Podczas pracy obok rampy kolejowej Tadeusz jest biernym świadkiem masowej zagłady oraz ludzkiej rozpaczy, widząc kobiety, dzieci i starców prowadzonych na śmierć. Opowiadanie kończy się momentem, w którym narrator po skończonej pracy i uprzątnięciu rampy wraca do obozowej rzeczywistości, zobojętniony na ogrom ludzkiego cierpienia.

KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw obozu koncentracyjnego i totalitaryzmu (odwrócony…: Borowski przedstawia obóz w Auschwitz-Birkenau jako wielkie, sprawne przedsiębiorstwo przemysłowe, w którym zagłada ludzi odbywa się taśmowo. Świat obozowy unieważnia dotychczasowe zasady moralne, etykę i humanizm. Przykładem…
Motyw odczłowieczenia (dehumanizacja): Ofiary zmierzające do komór gazowych oraz więźniowie wykonujący przymusową pracę zatracają cechy ludzkie pod wpływem skrajnego terroru, głodu i strachu. Przykładem jest zachowanie matki, która wypiera z świadomości los swojego…
Motyw winy i współodpowiedzialności (moralność zastępcza): Borowski stawia bolesne pytanie o granicę moralnego kompromisu w sytuacji ekstremalnej. Więźniowie z obsługi rampy nie zabijają bezpośrednio, ale przez swoją wydajną pracę współuczestniczą w masowej zagładze, by ratować własne…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Rozmowa z „człowiekiem z łagrów” (współwięzień sowiecki): Dyskusja o naturze ludzkiej w warunkach obozowych, gdzie przetrwanie staje się jedynym i najwyższym prawem, a tradycyjna moralność przestaje obowiązywać.”
„Cytat: „Człowiek jest z natury zły, albo raczej – w nieszczęście wpisana jest podłość” (parafraza słynnej refleksji narratora o destrukcyjnym wpływie obozu na psychikę człowieka).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): Obraz świata i człowieka w literaturze XX wieku na podstawie wybranego opowiadania Tadeusza Borowskiego.
Przedwiośnie
Stefan Żeromski

Głównym bohaterem powieści Stefana Żeromskiego pod tytułem Przedwiośnie jest Cezary Baryka, który dorasta w Baku w okresie rewolucji bolszewickiej. Po tragicznej śmierci matki wyrusza w podróż do odzyskaną niedawno niepodległość Polski, o której wcześniej opowiadał mu ojciec Seweryn. Po przybyciu do kraju mieszka w Nawłoci u ziemiańskiego rodu Wielopolskich, gdzie doświadcza uroków życia szlacheckiego i przeżywa pierwsze miłosne uniesienia. Następnie przenosi się do Warszawy, podejmuje studia i pod wpływem komunistów angażuje się w działalność rewolucyjną. W finale utworu bierze udział w robotniczym pochodzie zmierzającym w stronę Belwederu, odłączając się od tłumu i idąc samotnie na czele demonstrujących.

  • Czas akcji: 1914–1921 (obejmuje okres I wojny światowej, rewolucji bolszewickiej w Rosji oraz pierwsze lata niepodległej Polski).
  • Miejsce akcji: Baku (Cesarstwo Rosyjskie / Azerbejdżan), szlak powrotny do Polski, Warszawa, Nawłoć (majątek ziemski szlachty), Chłodek.
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw rewolucji i jej okrucieństwa: — zrealizowany w partii bakujskiej. Rewolucja bolszewicka nie przynosi sprawiedliwości społecznej, lecz anarchię, gwałt, grabież i terror (np. wyciąganie ludzi z domów, widok ciał pomordowanych w porcie, zniszczenie majątku matki…
Motyw „szklanych domów”: — utopijna wizja Seweryna Baryki o nowoczesnej, czystej i sprawiedliwej Polsce pełnej higienicznych domów z oszklonych materiałów, w których każdy obywatel ma zapewnione godne warunki życia i pracy. Wizja ta służy jako…
Motyw rozczarowania niepodległością (polska rzeczywistość): — zderzenie wyobrażeń Cezarego o mitycznej Polsce ze smutną prowincjonalną i polityczną szarą strefą lat 20. XX wieku. Kraj jest zniszczony, podzielony klasowo, boryka się z analfabetyzmem, nędzą w miastach i na wsi oraz brakiem…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Ważna uwaga: Powieść Stefana Żeromskiego „Przedwiośnie” jest czytana W CAŁOŚCI (nie we fragmentach). Znajomość całego fabularnego łuku (Baku – powrót – Nawłoć – Warszawa) oraz zakończenia jest bezwzględnie wymagana, a…”
„Cytat 1: „Gdzie jest twoja szklana domina? Gdzie są twoje szklane domy?” (parafraza słów Cezarego skierowanych do ojca lub myśli o zderzeniu mitu z rzeczywistością).”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (CKE): W jaki sposób Stefan Żeromski ukazuje skutki rewolucji w „Przedwiośniu”? — Jak odpowiedzieć: Należy omówić sceny z Baku (brutalność bolszewików, śmierć matki Cezarego) oraz ideowy spór Cezarego z Lulkiem w Polsce,…
Rok 1984
George Orwell · / Kierunek literacki: Literatura…

Akcja powieści George'a Orwella toczy się w totalitarnym państwie Oceania, rządzonym przez wszechwładną Partię i Wielkiego Brata. Główny bohater, Winston Smith, pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie zajmuje się faulowaniem historycznych dokumentów. Potajemnie zaczyna on odczuwać nienawiść do ustroju i wchodzi w zakazany romans z Julią. Oboje dołączają do tajnej organizacji opozycyjnej, nie wiedząc, że zostali zdrani przez O'Briena, agenta Policji Myśli. Po brutalnym śledztwie i psychicznych torturach w Ministerstwie Miłości Winston zostaje złamany, wyzbywa się wszelkich uczuć i ostatecznie zaczyna szczerze kochać Wielkiego Brata.

KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw totalitaryzmu i zniewolenia jednostki: Rok 1984 to klasyczne studium mechanizmów władzy autorytarnej, która dąży do całkowitej kontroli nad obywatelem. Partia (Wielki Brat) kontroluje nie tylko zachowania, ale i myśli poprzez Nowomowę oraz fałszowanie historii.…
Motyw inwigilacji i utraty prywatności: Społeczeństwo Oceanii żyje pod stałym nadzorem teleekranów, które emitują propaganda i jednocześnie szpiegują każdy ruch obywateli. Nie ma pojęcia „prywatności” czy „samotności”; nawet w domach nie można schować się przed…
Motyw buntu i jego klęski: Jednostka usiłująca przeciwstawić się systemowi jest z góry skazana na porażkę, ponieważ aparat represji (Ministerstwo Miłości i Policja Myśli) operuje na poziomie psychologicznym. Bunt Winstona i Julii (potajemny romans, próba…
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Kto rządzi przeszłością, rządzi przyszłością; kto rządzi teraźniejszością, rządzi przeszłością” – kluczowe motto Ministerstwa Prawdy, obnażające metodę płynnego zmieniania faktów historycznych.”
„„Wielki Brat patrzy na ciebie” – wszechobecny slogan umieszczony na plakatach w całej Oceanii, symbolizujący permanentną inwigilację.”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób totalitaryzm w „Roku 1984” George’a Orwella kontroluje przeszłość?
Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Anonim · Średniowiecze

W nieznanym miejscu uczony Polikarp błaga Boga o ujrzenie Śmierci, aby dowiedzieć się, jak wygląda i jak potężna jest naprawdę. W odpowiedzi na jego modlitwę przed jego obliczem staje przeraźliwa, gnijąca i obnażona postać z kosą w ręku. Przerażony bohater podejmuje z nią długą debatę, podczas której pyta o jej pochodzenie, cel oraz o to, czy jakikolwiek człowiek może przed nią uciec. Śmierć odpowiada, że jest powszechnym władcą całego świata, przed którym nikt nie może się schronić, ponieważ dotyka każdego człowieka bez wyjątku. Utwór kończy się urwaną wypowiedcią Mistrza Polikarpa, w której próbuje on bezskutecznie przekupić lub ubłagać bezwzględnego gościa.

  • Rodzaj literacki: Liryka (lub dramat/dialog, w klasycznej klasyfikacji: dialog dysputacyjny).
  • Gatunek literacki: Dialog (rozmowa mędrca ze Śmiercią), utwór o charakterze moralizatorskim i satyrycznym, wpisujący się w tradycję danse macabre (taniec śmierci)…
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Uwaga CKE (Status lektury): Utwór omawiamy we fragmentach (zgodnie z podstawą programową). Ignorowanie tego faktu i powoływanie się na nieznane sceny kończy się błędem kardynalnym.
Motyw śmierci (danse macabre): Śmierć jawi się jako potężna, uniwersalna siła demokratyzująca ludzkość. W utworze (i kontekście epoki) dotyka każdego stanu społecznego, co Śmierć podkreśla w słynnej wyliczance grup zawodowych i społecznych. Przykład: Śmierć…
Motyw vanitas (marność): Wszystkie ziemskie dobra, bogactwa, tytuły i władza tracą sens w obliczu ostatecznego rozrachunku. Polikarp, mimo swojej uczoności, wpada w panika na widok rozkładu, co pokazuje kruchość ludzkiego intelektu wobec tajemnicy bytu.
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena spotkania w kościele: Polikarp błaga Boga o ukazanie Śmierci, a ta materializuje się jako rozkładający się, przerażający szkielet z kosą w ręku: (parafraza) „Śmierć to postać blada, chuda, naga, z kosą w ręku,…”
„Demokratyzacja śmierci: (parafraza) „Wszyscy musicie przez me ręce przejść, król, papież, żak i kmieć” — scena dialogu, w której Śmierć udowadnia, że żaden status społeczny nie chroni przed zgonem.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (z bazy CKE): *Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.*
Satyry
Ignacy Krasicki · Oświecenie

W satirze Pijaństwo anonimowy bohater budzi się z silnym bólem głowy po hucznej pijatyce i w rozmowie z przyjacielem opowiada o przebiegu wczorajszej biesiady, która zakończyła się kłótnią i utratą przytomności. W utworie Żona modna szlachcic Piotr poślubia modną mieszczankę Kamilę, która od razu wymusza przebudowę odziedziczonego dworku w stylu francuskim i sprowadza kosztowne luksusy. Ich wspólne życie kończy się finansową i życiową katastrofą, gdy spłacający ogromne długi Piotr patrzy, jak w wyniku zaprószenia ognia płonie jego nowa rezydencja. Z kolei w Satyrze do króla monarcha słucha zarzutów o rzekome wady władcy, które w rzeczywistości okazują się przykrymi przytykami do zachowania samych szlacheckich krytyków.

  • Rodzaj literacki: liryka (gatunek hybrydowy łączący cechy liryki, epiki i publicystyki)
  • Gatunek: satyry (utwór ośmieszający wady ludzkie, obyczaje lub zjawiska społeczne z perspektywy moralizatora)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw wady narodowej i krytyki społecznej: Realizowany najjaskrawiej w Pijaństwie, gdzie anonimowy narrator relacjonuje rozmowę z przyjacielem o skutkach suto zakrapianych biesiad. Pijaństwo ukazane jest jako mechanizm autodestrukcji jednostki i państwa – szlachta pod…
Motyw sarmatyzmu i jego krytyki: W Panu i szlachcicu Krasicki zestawia skrajne postawy: sarmackiego tradycjonalistę (Pan Piorunowicz) gardzącego edukacją oraz kosmopolitycznego modnisia. Utwór obnaża zacofanie oraz pychę szlachecką, wskazując na konieczność…
Motyw moralnego upadku państwa: Centralny motyw Świata zepsutego – najostrzejszej satyry politycznej Krasickiego. Poeta posługuje się tonem profetycznym, ubolewając nad upadkiem prawdy, sprawiedliwości, cnoty oraz dominacją prywaty i egoizmu nad dobrem ojczyzny.
Cytaty do zapamiętania (2)
„„Wódka, piwo, tokaj, wino / Cieszą serce, gdy się pije, / Ale potem głowa boli, / Żołądek mdleje i żyć nie zdoła.” (parafraza puenty z Pijaństwa, oddająca cykliczność nałogu: skrucha po pijanemu i natychmiastowy powrót…”
„„Prawo, cnota, spulchnione i zniszczone kraje / Tam giną, gdzie prywata i złoto panuje.” (parafraza myśli ze Świata zepsutego o dominacji pieniądza nad moralnością).”
Pytanie jawne CKE: Do jakiego rodzaju literackiego należą Satyry Ignacekiego Krasickiego i jakie są główne cechy tego gatunku? (Odpowiedź: Do liryki, gatunek hybrydowy łączący elementy liryki, epiki i publicystyki; cechuje je krytyka wad ludzkich i obyczajów…
Skąpiec
Molier · XVII wiek

Akcja komedii Moliera toczy się w Paryżu w domu bogatego, lecz chorobliwie skąpego Harpagona, który terroryzuje domowników i planuje korzystne finansowo ożenki dla swoich dzieci. Syn Harpagona, Kleant, potajemnie kocha ubogą Mariannę, podczas gdy jego ojciec również zamierza ją poślubić ze względu na posag, a córkę Elizę chce wydać za bogatego starca Anselma bez wnoszenia wiana. Intryga komplikuje się, gdy sługa Kleanta kradnie zakopaną w ogrodzie szkatułkę ze złotem skąpca, co doprowadza Harpagona do rozpaczy i szaleństwa. W finale okazuje się, że Marianna i zakochany w Elizie Walery są dziećmi zaginionego Anselma, który zgadza się sfinansować oba śluby, a odzyskana szkatułka wraca do rąk szczęśliwego gospodarza.

  • Rodzaj literacki: dramat
  • Gatunek literacki: komedia (komedia charakterów)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw skąpstwa i chciwości (obsesja majątkowa): Centralny problem utworu, ucieleśniony w postać Harpagona. Skąpstwo głównego bohatera nie jest jedynie cechą charakteru, lecz chorobliwą fiksacją, która niszczy wszelkie relacje międzyludzkie i rodzinne. Harpagon traci zdolność…
Motyw konfliktu pokoleń i władzy ojcowskiej: Relacje w rodzinie Harpagona są całkowicie podporządkowane jego woli i finansom. Stary skąpiec traktuje córkę (Elizę) oraz syna (Kleanta) jak przedmioty lub przeszkody we własnych interesach, próbując narzucić im małżeństwa z…
Motyw miłości i pieniędzy: Molier stawia pytanie o relację uczuć do statusu materialnego. Młodzi bohaterowie (Kleant i Marianna, Eliza i Walery) walczą o prawo do autentycznego uczucia w świecie, w którym małżeństwa są kontraktami handlowymi aranżowanymi…
Cytaty do zapamiętania (1)
„Scena kradzieży kasetki (Akt IV, scena 7): Monolog obłąkanego z rozpaczy Harpagona („Złodzieje! Mordercy! Sprawiedliwości! (…) Mój biedny pieniążek, mój biedny pieniążek, mój drogi przyjacielu!” — parafraza). Scena ta…”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Molier obnaża wadę skąpstwa w komedii „Skąpiec”? (W odpowiedzi należy odwołać się do zachowania Harpagona, jego kwestii dialogowych, komizmu sytuacji oraz reakcji na kradzież kasetki).
Tango
Sławomir Mrożek · literacka: Literatura współczesna

Akcja dramatu Sławomira Mrożka rozgrywa się w specyficznym domu artystycznej i zbuntowanej rodziny Stomila i Eleonory. Ich syn Artur próbuje przywrócić w świecie i we własnym domu dawne zasady, porządek oraz tradycyjne normy moralne. W tym celu planuje ustatkować się i namawia swoją kuzynkę Alę do małżeństwa. Młody idealista zostaje jednak zamordowany przez prostackiego Edka, który korzysta z poparcia pogrążonego w chaosie domostwa. Na koniec dramatu Edek przejmuje pełną władzę nad rodziną, a do tańca z zabójcą Artura porywa wuj Eugeniusz przy dźwiękach tanga La Cumparsita.

  • Rodzaj literacki: Dramat
  • Gatunek literacki: Dramat groteskowy, tragifarsa, dramat polityczno-filozoficzny, antyutopia
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Bunt i konformizm: Arturek próbuje zbuntować się przeciwko wszechobecnemu bezwzględnemu "rozpasaniu" i brakowi zasad w swojej rodzinie. Paradoksalnie jego bunt nie polega na odrzuceniu tradycji, lecz na jej desperackim poszukiwaniu i przywróceniu…
Kryzys wartości i autorytetu: Rodzina Stomila odrzuciła wszelkie normy moralne, obyczajowe i estetyczne w imię postępu i nowoczesności. Skutkiem tego jest całkowity rozpad więzi międzyludzkich, brak szacunku dla starszych (Stomil jest bezradny wobec syna, a…
Władza i mechanizmy totalitarne: Kluczowym problemem dramatu jest kwestia zdobycia i utrzymania władzy. Arturek szybko orientuje się, że same idee i filozofia nie wystarczą, by rządzić masami – potrzebna jest siła. Wprowadzenie dyktatury staje się możliwe dzięki…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Cytat o braku formy: Stomil w rozmowie z Arturem stwierdza: „Wszystko jest dozwolone, nie ma już grzechu ani cnoty” (parafraza), co idealnie charakteryzuje świat całkowitej swobody obyczajowej, który stał się koszmarem…”
„Cytat o potędze Edka: Artur, planując zamach stanu i poszukując oparcia dla nowej władzy, zauważa: „Do rządzenia potrzebna jest jakaś idea, ale przede wszystkim potrzebny jest Edek” (parafraza). Pokazuje to cynizm…”
Pytanie jawne CKE: Jak w dramacie Sławomira Mrożeka „Tango” ukazano kryzys autorytetu rodziny? (Odpowiedź: Rodzina Stomila odrzuciła konwenanse, co doprowadziło do zaniku jakiejkolwiek hierarchii pokoleniowej. Dorośli (Stomil, Eleonora) zatracili powagę…
Treny
Jan Kochanowski · Renesans
  • Rodzaj literacki: Liryka (cykl poetycki)
  • Gatunek: Tren (lament żałobny)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Status lektury: Treny Jana Kochanowskiego są na poziomie podstawowym lekturą czytaną we fragmencie (obowiązkowa znajomość wybranych trenów, m.in. I, V, VII, VIII, IX, X, XIX). Błąd kardynalny grozi w przypadku twierdzenia, że maturzysta musi…
Cierpienie i żałoba: Centralny problem cyklu. Śmierć Urszulki unieważnia dotychczasowy system wartości poety. W Trenie VII ("W holenderskich białych the orzechach...") żal ucieleśnia się w materialnych śladach po zmarłym dziecku – ubrankach, które…
Kryzys światopoglądowy i bunt: Kochanowski odrzuca renesansowy stoicyzm i adamiczny optymizm. W Trenie IX podważa sens cnoty, która nie chroni niewinnego dziecka, a w Trenie X ("Hendes! Gdzieś cokolwiek jest...") dociera do granicy zwątpienia, wprost pytając…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Tren VIII – scena ukazująca pustkę w domu po śmierci dziewczynki: „Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim, / Moja droga Orszulo, tym znikieniem swoim!” (parafraza / cytat dosłowny). Dom stracił swój gwar, radość i sens…”
„Tren IX – podważenie wartości filozofii stoickiej: „Kupić by cię, Mądrości, za wielkie pieniądze, / Jeśli to tak ma być, że Kto idzie w przędzę...”. Kochanowski wykazuje, że stoicki spokój nie chroni przed cierpieniem.”
Pytanie jawne CKE: Pytanie jawne (ustna matura): W jaki sposób Jan Kochanowski ukazał ewolucję swojej rozpaczy w Trenach? Odwołaj się do wybranego fragmentu cyklu. (Wskazówka: omów przejście od rozpaczy i zniszczenia materialnego w Trenie VII/VIII, przez…
Zbrodnia i kara
Fiodor Dostojewski

Ubogi i były student Rodion Raskolnikow w Petersburgu popełnia brutalne morderstwo z premedytacją na starej lichwiarce i jej siostrze. Mężczyzna kieruje się skrajną ideologią dzielącą ludzi na jednostki wybitne, którym wszystko wolno, oraz na szarą masę. Po zbrodni popada w głęboką paranoję, gorączkę oraz moralne udręczenie, a śledztwo w jego sprawie prowadzi sprytny sędzia śledczy Porfirij Pietrowicz. Kluczową rolą w przemianie bohatera odgrywa głęboko wierząca prostytutka Sonia Marmieładowa, która namawia go do przyznania się do winy. Ostatecznie Rodion oddaje się w ręce wymiaru sprawiedliwości, zostaje skazany na katorgę na Syberii, gdzie odbywa wyrok, a Sonia wiernie mu towarzyszy, co prowadzi do jego duchowego odrodzenia.

  • Czas akcji: Lata 60. XIX wieku (dokładnie lato, akcja trwa ok. 9 miesięcy, z epilogiem po ponad roku).
  • Miejsce akcji: Petersburg, Rosja (duszne, brudne ulice, ciasne pokoje-trumny, prowincjonalne zesłanie na Syberii w epilogu).
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw buntu i przekroczenia granicy (transgresji): Rodion Raskolnikow dzieli ludzkość na dwie kategorie: „ludzi zwykłych” (szaraków mających się podporządkować prawu) oraz „ludzi niezwykłych” (jednostki wybitne, takie jak Napoleon, które mają moralne prawo do przekroczenia…
Motyw winy i kary (psychologiczny wymiar zbrodni): Dostojewski pokazuje, że największą karą dla mordercy nie jest katorga na Syberii czy lęk przed zesłaniem, lecz katusze sumienia. Raskolnikow po dokonaniu zbrodni wpada w stan gorączki, paranoi i alienacji. Zrywa kontakty z matką…
Motyw miłosierdzia i odkupienia (resurrekcji): Zbawienie bohatera dokonuje się przez miłość, cierpienie oraz religijne odrodzenie. Sonia Marmieładowa, mimo że sama żyje na marginesie społeczeństwa (prostytucja z biedy), staje się dla Rodiona uosobieniem bezwarunkowego…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Cytat dotyczący teorii bohatera (parafraza): Raskolnikow uważał, że jednostki wybitne mają moralne przyzwolenie na przekroczenie powszechnych zasad i przelanie „krwi zgodnie z sumieniem”, jeśli wymaga tego realizacja…”
„Cytat o naturze cierpienia (parafraza): Sonia powtarza Rodionowi, że cierpienie samo w sobie ma głęboki sens moralny i trzeba je przyjąć z pokorą, aby dostąpić odkupienia.”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Fiodor Dostojewski ukazał mechanizm popełnienia zbrodni i jej konsekwencje psychiczne w powieści Zbrodnia i kara?
Zdążyć przed Panem Bogiem
Hanna Krall

Książka przedstawia wywiad, jaki Hanna Krall przeprowadziła z Markiem Edelmanem, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim oraz wybitnym kardiochirurgiem. Bohater opowiada dziennikarce o swojej młodości w okupowanej Warszawie, tragicznych realiach getta oraz heroicznej walce Żydowskiej Organizacji Bojowej przeciwko Niemcom w tysiąc dziewięćset czterdziestym trzecim roku. Wspomina także o dramatycznych wyborach moralnych, masowych wywózce ludzi do obozu zagłady w Treblince oraz o ucieczce z płonącego getta. W powojennej rzeczywistości Edelman zostaje lekarzem w Łodzi, gdzie ratuje ludzkie życie i codziennie toczy symboliczną walkę z Panem Bogiem o śmierć swoich pacjentów. Dzieło kończy się refleksją bohatera nad sensem ocalenia oraz specyfiką pamięci o tamtych wydarzeniach.

  • Rodzaj literacki: Epika
  • Gatunek literacki: Reportaż literacki (powieść oratoryjna / wywiad-rzeka)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw heroizmu i antycznego tragizmu (Marek Edelman i…: Heroizm w ujęciu Krall zostaje pozbawiony patosu i romantycznej Wielkiej Improwizacji. Edelman nie walczy o chwałę narodu, lecz o wybór sposobu umierania. Antyczny wybór między śmiercią z bronią w ręku a bierną deportacją do…
Motyw Boga i teodycei: Tytułowe "zdążyć przed Panem Bogiem" obnaża kryzys wiary w obliczu Zagłady. Bóg w relacji Edelmana staje się obojętny lub nieobecny, a rolę decydenta o ludzkim życiu przejmuje lekarz bądź kat. Scena kluczowa: Rozmowa o profesorze…
Motyw pamięci, świadectwa i trauma Holocaustu: Krall analizuje mechanizmy pamięci zbiorowej i indywidualnej. Pamięć Edelmana nie jest chronologiczna; jest poszatkowana, surowa i oparta na faktach medycznych, a nie na emocjonalnym biadoleniu. Scena kluczowa: Opis relacji z…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Cytat 1: „Pan Bóg już od dawna nie patrzy na getto.” (parafraza) — odzwierciedlenie radykalnego zwrotu światopoglądowego Edelmana, który odrzuca tradycyzną teologię na rzecz bezwzględnego realizmu i laickiej…”
„Cytat 2: „A co pan myślał? Że myśmy chcieli tam zginąć za ojczyznę?” (parafraza) — kluczowa wypowiedź obalająca XIX-wieczny paradygmat polskiego romantyzmu i walki narodowowyzwoleńczej; powstanie w getcie nie było…”
Pytanie jawne CKE: Dlaczego Marek Edelman twierdził, że śmierć w powstaniu nie była heroiczna w tradycyjnym sensie? (Odpowiedź musi uwzględniać fakt, że bojowcy walczyli o wybór sposobu śmierci, a nie o zwycięstwo militarne czy chwałę; śmierć była brudna,…
Zemsta
Aleksander Fredro · romantyzm

Akcja komedii Aleksandra Fredry toczy się na polskim zamku, którego współwłaścicielami są skłóceni sąsiedzi, Cześnik Raptusiewicz oraz Rejent Milczek. Cześnik planuje poślubić bogatą podstolinę Hannę, co budzi sprzeciw Rejenta, który pragnie tego samego ożenku dla swojego syna Wacława. Młodzi potajemnie darzą się głębokim uczuciem i sprzeciwiają się planom starszych. Kulminacją konfliktu staje się spór o zniszczony mur graniczny, który Cześnik postanawia natychmiast odbudować przy użyciu siły. Ostatecznie podstolina poślubia Wacława, a skłóceni sąsiedzi zmuszeni są do pogodzenia się podczas weselnej uroczystości.

  • Gatunek: komedia (utwór dramatyczny wierszem)
KLUCZOWE MOTYWY DO WYPRACOWANIA:
Motyw sporu i waśni sąsiedzkiej: Centralna oś fabularna utworu, zakorzeniona w polskiej sarmackiej tradycji pieniaczej. Spór o mur graniczny pomiędzy Cześnikiem Raptusiewiczem a Rejentem Milczkiem eskaluje z powodu różnic temperamentów i ambicji. Przykładem jest…
Motyw miłości przezwyciężającej nienawiść (motyw Romea i…: Uczucie łączące Klarę (siostrzenicę Cześnika) i Wacława (syna Rejenta) stanowi klasyczny antyteza rodowej nienawiści. Młodzi potrafią wykazać się sprytem, przechytrzyć opiekunów i doprowadzić do finałowego pojednania. Przykładem…
Motyw sarmatyzmu i polskiej mentalności: Aleksander Fredro bezwzględnie, ale z humorem, obnaża wady dawnej szlachty: porywczość, gadulstwo, pieniactwo i zamiar kłótni o byle drobiazg. Cześnik reprezentuje gwałtowny sarmatyzm pistoletu i szabli, natomiast Rejent –…
Cytaty do zapamiętania (2)
„Scena dyktowania listu (Akt II, scena 2): Cześnik dyktuje Dyndalskiemu oświadczyny do Klary podszyte groźbą wobec Rejenta. Słynny początek: „Mości Rejencie! […] Ja waćpana dam poznać, / Że ja mogę, kiedy chcę…”,…”
„Słynna maksyma Rejenta: „Niech się dzieje wola nieba, / Z nią się zawsze zgadzać trzeba” (Akt IV, scena 1) – parafrazowana przez bohatera w momentach, gdy knuje intrygę na szkodę rywala.”
Pytanie jawne CKE: W jaki sposób Aleksander Fredro ukazał w „Zemście” polską szlachtę? Odwołaj się do wybranych bohaterów. (W odpowiedzi należy omówić wady sarmackie: gwałtowność Cześnika, obłudę Rejenta, tchórzostwo Papkina i pogoń Podstoliny za majątkiem).
Opinia / błąd